Verschillende routes naar radicaal rechts

Roads to the Radical Right

In de afgelopen jaren zijn radicaal rechtse leiders als Trump, Wilders, Salvini, Le Pen en hun partijen belangrijke politieke krachten geworden in de meeste westerse democratieën. Hun groeiende aantrekkingskracht roept de steeds relevantere vraag op: wie zijn de kiezers die hen steunen en waarom doen ze dat? Koen Damhuis van de Universiteit Utrecht maakt met zijn boek Roads to the Radical Right (Oxford University Press) duidelijk dat het niet om één bepaalde, homogene groep kiezers gaat. Er zijn verschillende routes die naar radicaal rechts leiden.

Op basis van statistisch onderzoek, meer dan honderd diepte-interviews met kiezers in Nederland en Frankrijk en een analyse van bijna 1400 tweets van Wilders en Le Pen, laat Damhuis zien welke groepen in het electoraat door deze politici aangesproken worden, en: op welke manier. Vernieuwend, verhelderend en uitermate urgent.

Diversiteit onder radicaal rechtse stemmers

Met de verkiezingen in de VS en Nederland voor de deur, verschaft Koen Damhuis actuele en belangrijke nieuwe inzichten in de diversiteit van stemmers op radicaal rechtse partijen. Roads to the Radical Right is het eerste boek dat de heterogeniteit van radicaal rechtse kiezers systematisch onderzoekt. Het idee dat binnen de achterban van deze partijen verschillende subgroepen met verschillende profielen en voorkeuren naast elkaar kunnen bestaan, was tot nu toe zowel theoretisch als empirisch onderontwikkeld gebleven.

‘Veel journalisten en academici zoeken naar algemene verklaringen,’ zegt Koen Damhuis. ‘Sommigen stellen bijvoorbeeld dat de politieke voorkeur van deze kiezers wordt bepaald door hun ‘autoritaire’ opvattingen; anderen wijzen op hun lage opleidingsniveau of kwetsbare plek op de arbeidsmarkt. Als je scherper kijkt, blijken deze kiezers echter een stuk diverser te zijn.‘

Kiezers zetten zich om verschillende redenen af tegen verschillende groepen

Drie hoofdgroepen, uit verschillende maatschappelijke posities

Zowel in Nederland als in Frankrijk laten zich drie hoofdgroepen onderscheiden: de mensen in sociaal zwakkere posities, de ‘hardwerkende’ (lagere) middenklasse en een groep radicaal conservatieven uit de meer welvarende laag van de bevolking.

‘Wat je ziet is dat deze kiezers zich om verschillende redenen afzetten tegen verschillende groepen,’ zegt Damhuis. ‘Mensen in sociaal zwakkere posities (minder inkomen, minder diploma’s) voelen zich onterecht achtergesteld, met name qua sociale huisvesting, in de gezondheids- en ouderenzorg. Zij hebben het idee dat met name vluchtelingen en nieuwkomers voorrang krijgen. Dit zijn burgers die het idee hebben dat ze te weinig krijgen.

Een tweede groep bestaat uit kiezers uit de (lagere) middenklasse die het gevoel hebben dat ze juist te veel géven. Deze kiezers, veelal werknemers in de private sector en zelfstandig ondernemers, delen de overtuiging dat ze hun maatschappelijke positie bereikt hebben door heel hard te werken, en keren zich tegen groepen die contrasteren met hun ethos van verdienstelijkheid. In Nederland worden daarbij vaak ‘gelukszoekers’ genoemd, maar ook ‘zakkenvullers in Brussel’ en ‘luie Grieken’.

Een derde groep bestaat uit kiezers die niet politieke fenomenen niet zozeer duiden op basis van exclusief morele criteria, maar vooral stemmen op basis van ideologische overwegingen. Damhuis noemt hen ‘radicaal conservatieven’ die zich verzetten tegen het verlies van culturele wortels, met name door de in hun ogen groeiende invloed van de islam. Het betreft vaak mensen uit de relatief bemiddelde lagen van de bevolking, die meer hebben gestudeerd.

‘Naast zaken als het Joods-Christelijk-humanistische gedachtengoed en de vrijheid van meningsuiting, worden door de kiezers in Nederland vaak progressieve waarden belicht, zoals vrouwenemancipatie en de vrijheid van seksuele voorkeur. Wilders stelt zich daarbij op als advocaat van bijvoorbeeld homoseksuelen en presenteert deze progressieve waarden als wapenfeiten van de bedreigde Nederlandse cultuur. Bij Marine Le Pen zie je dat dan weer niet; zij is bijvoorbeeld uitgesproken tegen het homohuwelijk. Ook voor haar kiezers die ik sprak, speelt dit geen rol.'

Radicaal rechtse partijen nemen soms ‘linkse’ standpunten over (…) tegelijkertijd worden andere politieke standpunten, waar hun kiezers op verdeeld zijn, juist minder benadrukt.

Koen Damhuis

Latente tegenstellingen

‘Hier zie je ook duidelijk dat de verschillende routes naar radicaal rechts in feite tweerichtingsverkeer vormen,’ zegt Damhuis. ‘Het gaat er niet alleen om wat de politici zeggen, maar ook wat er gevraagd wordt door de kiezers. Radicaal rechtse partijen nemen soms ‘linkse’ standpunten over, bijvoorbeeld met betrekking tot gezondheidszorg of pensioenvoorzieningen. Tegelijkertijd worden andere politieke standpunten, waar hun kiezers op verdeeld zijn, juist minder benadrukt, zoals arbeidsrecht, inkomensongelijkheid, erfbelasting en werkloosheidsuitkeringen, zo blijkt uit de analyse van de tweets. Door in plaats van deze sociaaleconomische punten culturele thema’s te prioriteren zoals immigratie en nationale identiteit, vermijden Wilders en Le Pen standpunten in te nemen die latente tegenstellingen binnen hun achterban kunnen aanwakkeren en daardoor schadelijk zijn voor hun aantrekkingskracht.’

Damhuis trekt zelf geen politieke conclusies uit zijn boek: ‘Als je sympathisant bent van een politieke beweging aan de andere kant van het spectrum, kun je in het boek wel ‘munitie’ vinden om de radicaal rechtse partijen bijvoorbeeld te wijzen op dergelijke onderbelichte standpunten, maar ook in wat deze kiezers eigenlijk willen. Ik ben zelf steeds meer een politiek agnost geworden, ook door het doen van al die diepte-interviews. Ik ben bij veel mensen thuis geweest en kon me op sommige momenten goed voorstellen dat zij zeggen uitgekeken te zijn op de gevestigde politieke partijen. Lang niet al die kiezers zijn “onredelijk”, al krijg je de indruk soms uit de media.

Meer informatie

Roads to the Radical Right. Understanding Different Forms of Electoral Support for Radical Right-Wing Parties in France and the Netherlands van Koen Damhuis is verschenen bij Oxford University Press.

Koen Damhuis is als universitair docent verbonden aan het departement Bestuurs- en Organisatiewetenschap (USBO) van de Universiteit Utrecht.