Gehoord, gezien en financieel gecompenseerd

Tot op de dag van vandaag proberen gedupeerde ouders en kinderen te herstellen van de Toeslagenaffaire. Stichting (Gelijk)waardig Herstel ontwikkelde op basis van gesprekken met ouders een methode die hieraan bij moest dragen en waarin veel ruimte was voor de verhalen van de ouders. Onderzoekers van de Universiteit Utrecht evalueerden deze methode. In hun rapport ‘Gehoord, Gezien en Financieel Gecompenseerd’ concluderen zij dat oprecht luisteren naar ouders en ruimte bieden voor erkenning, kan bijdragen aan herstel van de toeslagenaffaire. Gehoord en gezien worden is belangrijk. Maar de onderzoekers benadrukken dat ook een passende financiële compensatie belangrijk is.

Ouders vertelden dat er voor het eerst echt naar hen geluisterd werd en dat ze niet meer als dossier maar als mens werden gezien zegt Amarins Jansma, projectleider van het onderzoek. De Luisterend Schrijvers bij SGH, die vrijwillig het verhaal van gedupeerde ouders optekenen, geven ouders de tijd die zij nodig hebben om te vertellen wat hen is overkomen en luisteren met aandacht en respect naar hun verhaal.

De rationele en de relationele mens

In de afgelopen jaren is de toeslagenaffaire vanuit verschillende perspectieven onderzocht. Deze onderzoeken laten veelal een verschuiving zien in de manier waarop herstel wordt benaderd. 

De rationele, economische mens

Het ministerie van Financiën lijkt in de hersteloperatie vaak uit te gaan van een benadering die aansluit bij het mensbeeld van de rationele, economische mens. Binnen deze benadering worden mensen vooral gezien als rationele individuen die handelen vanuit eigenbelang en keuzes maken op basis van kosten-batenafwegingen. In deze context betekent dit dat herstel voornamelijk wordt opgevat als financieel herstel: het terugbetalen van geld, het compenseren van schade en het oplossen van financiële problemen.

De sociale, relationele mens

Daartegenover staat een ander mensbeeld, dat van de sociale, relationele mens. Vanuit deze benadering worden mensen niet alleen gezien als individuen met financiële belangen, maar ook als sociale wezens die betekenis ontlenen aan hun identiteit, relaties met anderen en gedeelde normen en waarden. Herstel draait vanuit dit perspectief vooral om erkenning, een rechtvaardige behandeling en het herstellen van vertrouwen. 

Procedurele rechtvaardigheid

Herstel draait niet uitsluitend om financiële compensatie, maar juist ook om gehoord worden, serieus genomen worden en menswaardig behandeld worden. In de sociale psychologie wordt dit ook wel ervaren procedurele rechtvaardigheid genoemd. 
Voortbouwend op sociaalpsychologisch onderzoek, onderzocht een team van wetenschappers van de Universiteit Utrecht zowel ervaringen die belangrijk zijn vanuit een rationeel-economische benadering als ervaringen met procedurele rechtvaardigheid, erkenning, en vertrouwen tijdens het herstelproces. Daarbij richtte het onderzoek zich in het bijzonder op de herstelmethode van de Stichting (Gelijk)waardig Herstel (SGH), die is ontwikkeld voor en door ouders die zijn getroffen door de Nederlandse toeslagenaffaire.

De methode

Een online vragenlijst, ontwikkeld door onderzoekers van de Universiteit Utrecht, werd door SGH uitgestuurd naar 1482 ouders in het najaar van 2025. In deze vragenlijst konden ouders anoniem hun ervaringen delen door rapportcijfers te geven, stellingen te beantwoorden en hun ervaringen in eigen woorden te beschrijven. In totaal vulden 201 ouders de vragenlijst in.

Bevindingen

• Ouders voelen zich eerlijk behandeld en erkend tijdens de SGH-methode
  Ouders ervoeren over het algemeen een hoge mate van eerlijke behandeling en erkenning in het contact met SGH en hebben veel vertrouwen in SGH en zichzelf. Zij gaven aan dat zij minder vertrouwen hadden in anderen, en weinig vertrouwen in de Nederlandse samenleving en de overheid. 
   
• Eerlijke behandeling, erkenning, vertrouwen en financiële uitkomsttevredenheid dragen bij aan herstel
  Ouders voelden zich meer hersteld naarmate zij meer eerlijke behandeling en erkenning ervoeren, meer vertrouwen hadden in SGH, en tevredener waren over de financiële compensatie die was vastgesteld tijdens het schadeanalyse proces. Dus beide perspectieven op herstel, de financieel-economische benadering en sociaal-relationele benadering, lijken hun waarde te hebben. 
   
• Vertrouwen staat centraal, maar ook financiële uitkomsten zijn belangrijk 
  Vertrouwen in SGH kan de werking van de SGH-methode mogelijk verklaren. Hoe meer ouders zich hierdoor eerlijk behandeld en erkend voelden, hoe meer vertrouwen zij hadden in SGH, en hoe positiever zij hun herstel van de toeslagenaffaire beoordeelden. 
   
• Financiële uitkomsten worden verschillend gewaardeerd
  Ouders beoordelen de financiële uitkomst die is vastgesteld tijdens het schadeanalyse proces echter verschillend. Hoewel een kleine meerderheid van de ouders aangaf voldoende tevreden te zijn met de financiële uitkomst, werd het rapportcijfer 1 het vaakst gegeven. Als reden voor ontevredenheid noemden ouders dat hun leed onvoldoende wordt erkend, de vergoeding niet aansluit bij de geleden schade, en een financiële compensatie het verleden niet kan herstellen.
   
• Het vertrouwen dat ouders hebben in anderen, de Nederlandse overheid en samenleving is erg laag
  Het vertrouwen dat ouders hebben in anderen, de samenleving en de overheid is erg laag. Hoewel dit type vertrouwen in dit onderzoek minder belangrijk lijkt voor het herstel van ouders vergeleken met vertrouwen in SGH, speelt het wel een rol. Hoe meer vertrouwen ouders hadden in anderen, de samenleving en overheid, hoe positiever zij hun herstel beoordeelden.

Herstel is een langdurig proces

Hoewel herstel voor iedere ouder anders verloopt en niet voor iedereen in dezelfde mate kan worden bereikt, suggereren de resultaten dat een herstelbenadering waarin zowel aandacht is voor financiële uitkomsten als voor erkenning en procedurele rechtvaardigheid kan bijdragen aan positieve herstelervaringen. De bevindingen laten ook zien dat herstel voor veel ouders nog niet is voltooid en dat dit een langdurig proces is.

Duurzaam herstel vraagt uiteindelijk om relaties die gebaseerd zijn op vertrouwen. Juist overheden en herstelorganisaties, die zich vaak in een positie van macht bevinden ten opzichte van burgers, spelen hierin een belangrijke rol. Door vanuit vertrouwen te handelen en ruimte te bieden voor erkenning, kunnen zij bijdragen aan het herstel van rechtvaardige relaties tussen burgers en instituties. Gehoord en gezien worden en passende financiële uitkomsten krijgen, helpt hierbij.

Onderzoeksteam

Dit onderzoek werd uitgevoerd door Amarins Jansma en Kees van den Bos.

Meer informatie

Wilt u meer weten? Lees dan het volledige rapport ‘Gehoord, Gezien en Financieel Gecompenseerd. De (Gelijk)waardig Herstelmethode en het herstel van ouders na de toeslagenaffaire’ of download de visuele samenvatting.

U kunt voor meer informatie ook contact opnemen met Amarins Jansma: a.jansma@uu.nl.