Wetenschap

Proefdiervrij onderwijs

Ooit als student je eigen labrat ontleed? Of een kloppend hart uit een kikker gehaald? Het is voor de meeste wetenschappers geen verre herinnering. Tegelijkertijd lijkt het voor huidige studenten in de life sciences aan de Universiteit Utrecht een leven geleden. Met hologrammen kunnen zij nu elke laag van de anatomie van een rat verkennen, leren om onderzoeken te doen met een levensechte plastinaat van een hond, of microchirurgie oefenen op mihoen en bloemblaadjes. Deze innovaties bieden nieuwe manieren om over het leven te leren, zonder het gebruik van proefdieren. En niet alleen voor studenten.

Plastinaat rat
Foto: Bas Niemans

Neurochirurg Bart van der Zwan loopt regelmatig met een bos rozen de labzaal binnen. In het begin keken de studenten raar op: dit is toch de cursus microchirurgie? Is het vandaag soms Valentijnsdag? Maar het zijn juist de bloemblaadjes die onderwerp van studie zijn. Leren hechten hoeft niet altijd op proefdieren, bedacht Van der Zwan, die hoogleraar vasculaire neurochirurgie is aan het UMC Utrecht. Kwetsbare weefsels en bloedvaten ruilde hij in voor bloemblaadjes en gekookte mihoen in zijn cursus microchirurgie, waarin toekomstige chirurgen oefenen met het leren hechten van weefsels, bloedvaten en huid op een microscopisch niveau.

Makkelijker en goedkoper

Het is makkelijker, goedkoper en diervriendelijker dan werken met proefdieren, zegt Van der Zwan. Met proefdieren werken vereist veel geregel en werd steeds lastiger. Ik had in de literatuur al eens gezien dat het anders kon. Bloemblaadjes blijken ideaal om mee te werken: als je te hard drukt, zie je gelijk een afdruk. En mihoen trek je snel kapot, je moet er heel voorzichtig mee werken; dat is een mooie training. De eenvoudige alternatieven maken de oefeningen een stuk laagdrempeliger. En maak je een fout, dan pak je een nieuwe mihoensliert; dat zou je met een rat nooit doen, zegt Van der Zwan.

Geen ratten, maar avatars

Jaarlijks worden er in Europa 10 miljoen proefdieren gebruikt voor wetenschappelijke doeleinden, waarvan 200.000 voor onderwijs en training, en dat is een onderschatting. Zij worden bijvoorbeeld gebruikt door dierenartsen in opleiding, studenten in de life sciences, promotiestudenten, technische ondersteuners en onderzoekers, die oefenen met anatomie, onderzoeksvaardigheden of operatietechnieken, aldus Daniela Salvatori, hoogleraar Anatomie en Fysiologie aan de Universiteit Utrecht.

Het kan ook anders, zegt Salvatori. Onze studenten zijn de alumni en professionals van morgen: dit is het moment om ze op te leiden voor een wereld waarin proefdieren niet de standaard zijn. Daarom heeft zij samen met het UMC Utrecht en informatici van de Universiteit Utrecht de Avatar Zoo ontwikkeld — driedimensionale, holografische modellen waarmee studenten de anatomie van een dier kunnen bestuderen zonder het te ontleden. Met virtualrealitybrillen kunnen studenten de bloedvaten, het skelet of de organen van een hologram verkennen en hechttechnieken zo vaak oefenen als zij willen. Inmiddels zijn er al avatars van een rat, muis en vis, en wordt de Avatar Zoo nog uitgebreid met een hond, kat, koe en schaap.

 

hologram van een rat

En dat is niet de enige educatie-innovatie van Utrechtse bodem. Het Centre of Excellence for Plastination and Virtual Reality, een initiatief van de Universiteit Utrecht en het UMC Utrecht, ontwikkelt naast virtuele modellen van dieren en mensen ook plastinaten. Door in een dood dier het water en vet te vervangen door polymeren, zoals rubber en epoxy, ontstaan levensechte modellen waarin de anatomie jarenlang te bestuderen is. Zachte plastinaten lenen zich ook voor het oefenen van klinische ingrepen bij dieren, zoals injecties en inwendige onderzoeken. Dat vermindert het gebruik van proefdieren aanzienlijk.

Proefdieren zijn niet de gouden standaard

Beter voor studenten

Maar wat als studenten juist moeten leren werken met dieren? Zelfs daarin kunnen dieren in de eerste stappen uit het zicht blijven. Ook in de proefdierkundecursus — de basis voor iedereen die met proefdieren gaat werken — hoeven proefdieren niet het lijdend voorwerp te zijn. We oefenen het oppakken van dieren bijvoorbeeld met Ikea-muisjes en leren hechten op een binnenband van een fiets, vertelt medisch bioloog Jan van der Valk, tot voor kort hoofd van het Utrechtse 3Rs-Centre, dat zich inzet voor de drie V’s: vervanging, vermindering en verfijning van dierproeven. Dit is niet alleen beter voor dierenwelzijn, het levert ook betere resultaten op bij studenten

En dat geldt ook voor onderzoek: werken met proefdieren leidt niet altijd tot de beste resultaten. Proefdieren zijn niet de gouden standaard. Het wordt tijd dat wetenschappelijke tijdschriften dat ook gaan inzien, en niet langer vereisen of ondersteunen dat resultaten in proefdieren worden geverifieerd, vervolgt Van der Valk. Ik heb hoge verwachtingen van de volgende generatie studenten, die de huidige routine en het huidige gedachtegoed zal doorbreken. We moeten bij medisch onderzoek niet uitgaan van een dier, maar van de mens.

Meer weten over proefdiervrije innovaties in onderwijs en onderzoek? Lees de longread op de website