Wetenschap

"Een gezonde stedelijke leefomgeving voor iedereen"

Roel Vermeulen

Als het gaat om onze gezondheid, hebben we de neiging om ons te concentreren op genetica. Maar onze gezondheid wordt voor zo’n 70 tot 80 procent bepaald door omgevingsfactoren. Prof. Roel Vermeulen en zijn collega’s van onze universiteit richten zich samen met diverse (inter)nationale onderzoeksgroepen op al die factoren: het exposoom.

Luchtvervuiling is een sluipmoordenaar

Vermeulen en zijn collega’s zijn het erover eens: als we willen begrijpen wat de impact van omgevingsfactoren op onze gezondheid is, moeten we ons verdiepen in de moleculen om ons heen en de vingerafdrukken die zij in ons lichaam achterlaten. De onderzoekers hebben de ambitieuze taak op zich genomen om de duizenden chemicaliën en de ontelbare andere zaken waar we dagelijks aan worden blootgesteld, systematisch in kaart te brengen. Ze willen begrijpen wat ons ziek maakt - en wat niet, zodat ze straks weten welke omgevingsfactoren schadelijk voor ons zijn en in welke mate. En vooral: in welke combinaties deze omgevingsfactoren schadelijk zijn en of we in bepaalde fases van ons leven extra kwetsbaar zijn.  

Hoe meten we het onzichtbare?

“Iemands ‘exposoom meten’ is vele malen moeilijker dan het meten van hun genoom”, legt Vermeulen uit. “Er is geen universele methode die elke factor kan meten, zoals dit in de genetica wel het geval is. Daarnaast is het exposoom, in tegenstelling tot het genoom, variabel in de tijd. Het onderzoek vereist een multidisciplinaire aanpak, waarin we nieuwe technologische ontwikkelingen - zoals sensoren en ruimtelijke modellen - uit meerdere onderzoeksvelden moeten combineren om de invloed van het gehele exposoom op een cel, weefsel of orgaan te bestuderen.”

Wat zit er in de lucht?

De onderzoekers denken nu één van die factoren – de luchtkwaliteit - goed in beeld te kunnen brengen. “We hebben steeds meer sensoren die ons gedetailleerde informatie geven over luchtverontreiniging. Hierdoor leren we de gezondheidseffecten steeds beter begrijpen”, geeft Vermeulen aan. “En dat is belangrijk, want luchtvervuiling is een sluipmoordenaar. Naar schatting overlijden er elk jaar vier tot negen miljoen mensen voortijdig aan de gevolgen van luchtverontreiniging. Dit houdt in dat er evenveel mensen overlijden aan de gevolgen van luchtvervuiling als aan de gevolgen van roken.”

Vertekend beeld

Steden brengen de luchtkwaliteit doorgaans in kaart aan de hand van een beperkt aantal meetpunten, maar de luchtkwaliteit en daarmee de mate van luchtvervuiling, kan van straat tot straat en van dag tot dag verschillen. Vaak worden alleen de wettelijk verplichte stoffen gemeten. En dat geeft een vertekend beeld. Ultrafijnstof, deeltjes van nanoformaat (minder dan 0,1 micron in diameter) die zich in de uitlaatgassen van auto’s bevinden, wordt niet in de standaardmetingen meegenomen. Maar deze deeltjes kunnen wel tot diep in de longen en in de bloedsomloop doordringen, en het risico op ademhalings- en hart- en vaatziekten vergroten.

Illustratie van een stedelijke omgeving met personen en verkeer

Vermeulen ging op zoek naar een manier om wereldwijd de luchtkwaliteit in steden in kaart te brengen. “We zijn een uniek samenwerkingsverband aangegaan met Google en hebben een aantal street view auto’s uitgerust met sensoren om de lucht op stikstofoxiden, fijnstof, roet en ultrafijnstof in kaart in kaart te brengen.” Het team begon in Oakland, later werden de ritten uitgebreid naar Kopenhagen en Amsterdam. “Dankzij de samenwerking met Google kregen we dagelijks tientallen uren aan luchtkwaliteitsdata binnen. Het resultaat: een ‘kaart’ op straatniveau die ons vertelt welke fietspaden we het beste naar ons werk kunnen nemen om zoveel mogelijk uitlaatgassen te vermijden.”

Gezond stedelijk leven

De luchtkwaliteitsdata kan planologen helpen om gebieden met slechte luchtkwaliteit op te sporen en aan te pakken. Kopenhagen gebruikt de kaarten inmiddels om met architecten en ontwerpers opnieuw na te denken over hoe een gezonde en leefbare stad er in de toekomst uit zou moeten zien.

Om de inzetbaarheid van de verkregen data en de verspreiding van de opgedane kennis te vergroten, hebben de Universiteit Utrecht, het RIVM en de Economic Board Utrecht de Data- en Kennishub Gezond Stedelijk Leven opgericht. “In dit open platform werken we met meer dan tien partners uit de publieke en private sector samen aan het creëren van oplossingen voor een gezonde stedelijke leefomgeving voor iedereen.”

Roel Vermeulen (1970) is hoogleraar Milieu-epidemiologie en Exposoom analyse en directeur van het Institute for Risk Assessment Sciences (IRAS). Vermeulen studeerde milieuhygiëne in Wageningen en promoveerde in 2001 op een studie naar gezondheidsrisico’s in de rubberindustrie. Zes jaar lang deed hij onderzoek naar de relatie tussen milieufactoren, moleculaire veranderingen en het ontstaan van kanker aan het National Cancer Institute in de VS. In 2006 keerde hij terug naar de Universiteit Utrecht, waar hij leiding geeft aan een aantal (inter)nationale programma’s op het gebied van het exposoom.