Interview Borja Martinovic, ERC-laureaat

Dr Borja Martinovic geeft een minicollege over culturele diversiteit en jeugd. Tijdens de Utrechtse viering van tien jaar European Research Council (ERC).

"Dit land is van ons!" Het is een uitspraak die politici de laatste tijd steeds vaker gebruiken om immigranten te weren. Denk aan presidentskandidaat Donald Trump, en in ons eigen land aan politicus Geert Wilders. 'Collective psychological ownership', noemt dr. Borja Martinovic (Algemene Sociale Wetenschappen) dit nauwelijks onderzochte fenomeen, dat verwijst naar het gevoel dat iets 'ons' toebehoort. Met de prestigieuze ERC Starting Grant, een EU-subsidie van 1,5 miljoen euro, krijgt zij de kans om in negen landen het verschijnsel uitgebreid onder de loep te nemen.  

Ik kan natuurlijk niet de conflicten in de wereld oplossen, maar mijn studie biedt hopelijk een bijdrage

Brexit

"Een goed voorbeeld van 'collective ownership' is de Brexit", vertelt de 34-jarige sociologe en universitair docent Martinovic. "Daarbij lag sterk de nadruk op controle willen houden op de eigen grenzen en bemoeienis van andere landen afwenden." Op individueel niveau is het begrip al uitgebreid onderzocht. "We weten allemaal hoe het voelt als iemand op het werk achter jouw bureau heeft plaatsgenomen, of zijn auto heeft geparkeerd op jouw favoriete plekje. Zelfs als we formeel niet de eigenaar zijn van iets, kan dat wel zo voelen." Ook binnen wijken en steden speelt het gevoel van 'ownership'. Hoewel het de solidariteit binnen een groep vergroot, kan het de relaties tussen groepen juist verslechteren. "In veel probleemwijken accepteren de oorspronkelijk blanke bewoners nieuwkomers maar moeizaam. Ze hebben het gevoel dat hun buurt verandert en daardoor de regie verliezen." 

Voormalig Joegoslavië 

De fascinatie van Martinovic voor het onderwerp komt deels voort uit haar eigen ervaringen. Zij groeide op in voormalig Joegoslavië, waar tijdens de Balkanoorlogen in de jaren negentig een strijd om grondgebied zich om haar heen afspeelde. "Het is vreemd om geboren te worden in Joegoslavië, en tien jaar later op dezelfde plek inwoner van Kroatië te zijn." Haar interesse op het gebied van migratie, etniciteit en integratie bracht haar naar Nederland, waar ze haar Master of Science behaalde (cum laude) en in 2010 promoveerde op de sociale integratie van immigranten in Westerse landen. Twee jaar later onderzocht ze in een post-doc studie het identiteitsgevoel van autochtonen en immigranten in Nederland en hoe dit de relaties tussen groepen beïnvloedt. 

Betrouwbaar instrument ontwikkelen 

In hoeverre gevoelens van 'ownership' onder de algemene bevolking leven, gaat Martinovic bij 12.000 mensen in negen verschillende landen onderzoeken. Allereerst Nederland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk, landen met veel immigranten. Verder Nieuw-Zeeland, Australië en de Verenigde Staten, landen waarvan de dominante groep oorspronkelijk zelf uit immigranten bestond. En tot slot Israël, Kosovo en Cyprus, landen met forse territoriale conflicten. Met behulp van vragenlijsten hoopt zij met haar onderzoeksteam meer inzicht te krijgen in de mate van 'ownership' en op welke historische basis dit berust. "We vragen deelnemers in hoeverre ze het eens zijn met stellingen als 'Wij hebben geïnvesteerd in dit land', of 'Wij waren er het eerst'. De bedoeling is om een betrouwbaar instrument te ontwikkelen dat het begrip 'ownership' meetbaar maakt. Een pilot-onderzoek dat Martinovic met collega’s uitvoerde, liet zien dat het begrip inderdaad bijdroeg aan de voorspelling van relaties tussen groepen.

Borja Martinovic
Borja Martinovic

Behoefte aan controle

Welke psychologische processen aan deze ideeën ten grondslag liggen, is nooit eerder onderzocht. De sociaal wetenschapper betreedt dus een onontgonnen terrein. Vermoedelijk speelt de behoefte aan een eigen plek, aan identiteit en aan veiligheid een rol. "Maar ik vermoed dat de behoefte aan controle de belangrijkste factor is die 'ownership' beïnvloedt. Je ziet dit in tijden van recessie. Als het minder goed gaat met een land, en mensen het gevoel hebben dat hun invloed afneemt, neemt de weerstand tegen immigranten toe."

Historische achtergrond 

Martinovic hoopt ook het effect van deze 'ownership'-ideeën op de relaties tussen groepen inzichtelijk te krijgen. Wellicht is het zelfs mogelijk om de mening van de deelnemers te beïnvloeden, door ze verhaaltjes voor te leggen over de historische achtergrond van hun land. "We verwachten dat als we aan Australische deelnemers benadrukken dat zij als immigranten naar het land trokken en dat de Aboriginals de eerste bewoners waren, hun gevoel van 'ownership' minder sterk wordt en ze meer bereid zijn nieuwkomers te accepteren." Een van de interventies die de ambitieuze sociologe dan ook voor ogen heeft, is meer nuance te krijgen in de manier waarop we de geschiedenis weergeven, zodat ideeën over 'ownership' milder worden en groepen elkaar meer verdragen. Lachend: "Ik kan natuurlijk niet de conflicten in de wereld oplossen, maar mijn studie biedt hopelijk een bijdrage."

Tekst: Esther Kooymans

Bekijk alle ERC-laureaten op de overzichtspagina.