Gebied

De Universiteit Utrecht heeft circa 300 hectare grond in bezit. Dat is een gebied groter dan de gehele Utrechtse binnenstad. Op deze grond wordt gebouwd, geleefd, gewerkt, onderzoek en onderwijs beoefend en is er ruimte voor natuur. Het thema Gebied gaat over het beheer van alle campusterreinen van de universiteit. De Universiteit Utrecht heeft samen met gebiedspartners in 2018 een nieuwe ambitie en visie voor een groene campus vastgelegd in het Ambitiedocument Utrecht Science Park. Een groene campus waarborgt de biodiversiteit, faciliteert een gezonde, groene werkomgeving en is voorbereid op het veranderende klimaat.

Door de grote omvang van de campusterreinen heeft de Universiteit Utrecht veel mogelijkheden om bij te dragen aan duurzaamheid, biodiversiteit, maar ook aan het welzijn van student en medewerker. Zo werkt de universiteit aan maatregelen die de biodiversiteit stimuleren, aan natuurvriendelijke waterafvoering en natuurrijke plekken die voor iedereen toegankelijk zijn.

Tiny Forest planting day

‘Duurzaamheid gaat verder dan het reduceren van CO-uitstoot. Duurzaamheid gaat ook over verantwoord omgaan met onze natuurlijke hulpbronnen. De diversiteit aan planten en dieren om ons heen bepaalt het functioneren van ecosystemen en daarmee de levering van cruciale ecosysteemdiensten zoals bestuiving. Het is belangrijk dat de Universiteit Utrecht ook haar impact op de wereldwijde biodiversiteit zichtbaar maakt, en ernaar streeft negatieve impact te verkleinen - en positieve impact te vergroten. Via de kantines en de inkoop van materialen kan de overzeese biodiversiteit-voetafdruk worden geminimaliseerd. Dichter bij huis, in het Utrecht Science Park, liggen kansen om de regionale biodiversiteit te versterken. Dit kan door beter rekening te houden met de eisen die kenmerkende plant- en diersoorten, zoals de steenuil, ijsvogel en kievit, stellen aan hun leefgebied.’
Merel Soons
Hoogleraar Plantenverspreidingsecologie & natuurbescherming

Indicatoren

Om duurzaamheid te meten voor het thema Gebied, monitort de universiteit drie elementen. De capaciteit waterberging, de ontwikkeling van biodiversiteit op de campus en de hoeveelheid groene verblijfsplekken. Waterberging is een belangrijk element in de klimaatadaptatie. Meer waterbergingscapaciteit zorgt ervoor dat de campus voorbereid is op extreme regenval. Biodiversiteit wordt gemeten aan de hand van de aanwezigheid van bepaalde dier- en plantsoorten. Deze soorten, gidssoorten genoemd, zijn een belangrijke aanwijzing voor de ontwikkeling van biodiversiteit op de campus. Het aantal groene verblijfsplekken – locaties bedoeld voor verblijf met veel groen - laat zien in hoeverre de campus een gezonde en natuurvriendelijke verblijfsplek is.

KPI’s voor het meten van duurzaamheid op het universiteitsgebied

7.1 Oppervlakte waterberging

Het bergen en infiltreren van hemelwater (neerslag) en het ontzien van het riool op momenten van extreme regenval is een belangrijke manier waarop de universiteit zich aanpast aan het veranderende klimaat. De Universiteit Utrecht wil waar mogelijk eigen terreinen en gebouwen (daken) inrichten voor waterberging.

Een resultaat in 2019 is de herontwikkeling van het Leuvenplein. Hier is voor het eerst in het Utrecht Science Park (USP) een zogenaamd infiltratieriool toegepast. Een infiltratieriool zorgt ervoor dat regenwater wordt uitgevloeid in de bodem. Zo houdt het gebied langer water vast en wordt het gewone riool ontlast. De capaciteit is 200m3. Dit staat gelijk aan 200.000 liter. Ter vergelijking: op een ‘natte dag’ (KNMI: 10 millimeter regen) valt er op een voetbalveld 50.000 liter water.

Daarnaast is er in 2019 vastgesteld hoeveel oppervlaktewater er in het USP is: 119.102m2. Dit getal wordt gehanteerd als nulpunt. De universiteit wil deze hoeveelheid komende jaren uitbreiden. In 2020 wordt er middels een Green Office Living Lab door studenten gezocht naar de mogelijkheden voor meer oppervlaktewater in stedelijke gebieden in het USP.

7.2 Ontwikkeling biodiversiteit

Soortenrijkdom is een belangrijke indicator van biodiversiteit. Om insecten biodiversiteit te stimuleren, worden insectenhotels geplaatst. Daarnaast is de ontwikkeling van ecologische bermen belangrijk omdat soortenrijke graslanden een leefgebied vormen voor tal van planten en diersoorten en zorgen voor ‘ecologiche infrastructuur’. Om aan te geven hoe de biodiversiteit op de campus zich over langere tijd ontwikkeld, werkt de Universiteit Utrecht met een kleine groep zogenaamde gidssoorten. Immers, de aanwezigheid van deze soorten is afhankelijk van hoe goed het gehele ecosysteem functioneert. De volgende soorten waren in 2018 gekozen als gidssoorten van het USP: De steenuil, ijsvogel en kievit.

In 2019 heeft bureau Eelerwoude een nieuwe natuurwaardenkaart van het USP opgesteld. Er zijn dit jaar vier gidssoorten toegevoegd: de zwarte roodstaart, grote bonte specht, brede wespenorchis en gevlekte orchis. Een gidssoort wordt aangewezen wanneer er voor die soort een geschikt leefgebied is gevonden in het USP.

De gidssoorten zeggen ieder iets over de kwaliteit van een specifiek leefgebied:

  • Steenuil (kleinschalig boerenland met knotbomen): in 2019 niet aangetroffen. In 2015 was deze op twee locaties waargenomen.
  • Kievit (weidevogelgraslanden): van alle weidevogels is op het terrein van het USP alleen van de kievit nog één leefgebied waargenomen in de schapenweide. Deze locatie is minder intensief bemest dan de overige graslanden in het USP en daarom geschikt. In 2015 waren vier paartjes (dus acht exemplaren) aangetroffen.
  • IJsvogel (poelen en watergangen): Ook de ijsvogel is in het Natuurwaardenonderzoek van Eelerwoude uit 2019 niet aangetroffen. In het natuurwaardenonderzoek van Eelerwoude uit 2015 was de ijsvogel voor het eerst tweemaal aangetroffen.
Vlnr: steenuil, ijsvogel, kievit, bonte specht, zwarte roodstaart, gevlekte orchis en brede wespenorchis.

In het natuurwaardenonderzoek 2019 is ook ingezoomd op leefgebieden zoals Bebouwde omgeving (gidssoort zwarte roodstaart) en Houtopstanden (gidssoort grote bonte specht). Daarnaast zijn plantensoorten de brede wespenorchis en gevlekte orchis toegevoegd aan de soorten om te monitoren. Deze soorten zijn een algemene gidssoort, niet specifiek voor een bepaald leefgebied.

  • De zwarte roodstaart is verspreid in het USP aanwezig tussen de universiteitsgebouwen. Er zijn vijf territoria van de zwarte roodstaart en twee voor de grote bonte specht aangetroffen.
  • Aan de Hoofddijk bevinden zich ter hoogte van de Lundlaan enkele schralere zones waar een kruidige beplanting zich heeft ontwikkeld. De brede wespenorchis is hier aanwezig. Hoewel het een geschikt leefgebied is voor de gevlekte orchis is deze tijdens het natuurwaardenonderzoek 2019 niet aangetroffen.

De algemene conclusie is dat de biodiversiteit op de campus achteruitgaat, in lijn met de landelijke trend. Om die reden maakt de universiteit in 2020 een biodiversiteitsplan, om de achteruitgang op de campus een halt toe te roepen en om natuur toe te voegen.

daktuin foto parnassos cultuurcentrum utopia

7.3 Groene verblijfsplekken

In 2019 zijn er twee groene verblijfsplekken bijgekomen. Langs de Genèvelaan zijn vier hangmatten geplaatst en bij het tiny forest is ook een hangmat aangebracht. In totaal zijn er nu 23 groene verblijfsplekken.

Activiteiten 2019

  • Natuurwerkdag. De universitaire bestuursdienst, Botanische Tuinen en Landschap Erfgoed Utrecht organiseerden in oktober 2019 een Natuurwerkdag voor universitaire medewerkers. Ruim 50 deelnemers plantten 10.000 bollen. Anderen hebben gehooid waar eerder gemaaid is en broedhopen gemaakt voor de ringslang. Daarnaast is in een klein natuurgebied in het USP een dichtgegroeide poel ontdaan van begroeiing, zodat de zon er weer bij kan en het wateroppervlak weer zichtbaar is geworden.
  • Tiny forest. Op de kruising van de Cambridgelaan en de Bisschopssteeg is een tiny forest aangelegd. Het tiny forest is ongeveer even groot als een tennisbaan en er zijn bijna 600 inheemse bomen en planten te vinden. Dit maakt het een goede plek voor vogels, insecten en andere dieren om zich te nestelen.

Vooruitblik 2020

  • De directie Vastgoed & Campus werkt in 2020 het Ambitiedocument Utrecht Science Park verder uit tot een Uitvoeringsagenda. Hieruit volgen maatregelen en doelstellingen voor onder andere biodiversiteit. De Uitvoeringsagenda levert ook aanvullende indicatoren, waarover gerapporteerd wordt in het volgende duurzaamheidsjaarverslag.
  • De afdeling Gebiedsontwikkeling maakt in 2020 een plan om verharding te vervangen door groen, om de verschijnselen van hittestress tegen te gaan. Ook ontwikkelt deze afdeling beleid op het hergebruiken van materiaal en circulaire materialen in de openbare ruimte. Hierover wordt volgend jaar gerapporteerd in dit verslag.
  • Biodiversiteitsplan. Wereldwijd staat de biodiversiteit door niet-duurzaam landgebruik zwaar onder druk. Ook in het Utrecht Science Park (USP) en omgeving neemt de biodiversiteit al enkele decennia af. In 2019 is een start gemaakt met het opstellen van een biodiversiteitsplan voor de campus, dit plan wordt in 2020 gepresenteerd.
  • In 2020 maakt de gemeente Utrecht een Omgevingsvisie voor het USP. De universiteit neemt hieraan deel als grondeigenaar, en voert hierin de ambities voor een groene campus door. Onderdeel van de Omgevingsvisie is de werkgroep groen. Deze werkgroep heeft als doel groen en landschap meer te verbinden met de bebouwde omgeving, zodat er een symbiose tussen landschap en gebouwen ontstaat.