26 april 2019

Voor leiderschapsontwikkeling bestaan geen quick fixes

Als je doet wat je deed, krijg je wat je kreeg

Marjolein Verhallen
Drs. Marjolein Verhallen, programmaleider van maatwerktrajecten en leerprogramma's voor professionals.

Stelt u zich de volgende situatie eens voor: u hebt een kaartje weten te bemachtigen voor een cabaretvoorstelling. Bij aankomst in de schouwburg hoort u, dat er door een fout in het reserveringssysteem enkele zitplaatsen zijn verwisseld. Met uw ticket in de hand loopt u langs het gangpad, zoekende naar uw plaats… om erachter te komen dat u helemaal vooraan zit, in het midden. Hoe zou u zich voelen?

Denkt u:“Kan ik met iemand ruilen? Straks denken mensen nog dat ik zo’n groupie ben, die per se vooraan moet zitten.”
Of:“O jee, ik hoop maar dat ik de cabaretier vanavond grappig vind, en zo niet, dan lach ik toch, anders is het ook zo sneu voor hem.”
Of:“Néé hè, en dan pikt de cabaretier mij er natuurlijk uit om een grap te maken. Wedden?”
Of misschien heeft u een compleet andere gedachte.

Hoe het ook zij, u heeft deze gedachte al vóórdat de show goed en wel is begonnen. Of de voorstelling hilarisch is of een aanfluiting, en of de cabaretier aan publieksparticipatie doet of niet, moet dan nog maar blijken. U weet nog helemaal niets, maar de gedachte heeft zich al vastgehaakt in uw brein.
En die verschilt waarschijnlijk van de gedachte die uw partner zou hebben, uw kind, een collega of een vriend. 

Norma Norm

Precies dezelfde situatie kan door meerdere mensen totaal anders ervaren worden. Die ervaring is onder andere afhankelijk van welke Beliefs u (onbewust) heeft. Beliefs zijn irrationele, belemmerende en niet-helpende gedachten waarvoor meestal geen bewijs van het gelijk bestaat, maar die toch ieder mens met zich meedraagt. Die Beliefs uiten zich vaak in typerende overtuigingen. “Je kan ook nooit eens een avondje uit zonder dit soort verrassingen, hè?”, zegt Frits Frustratie. “Nu móét je wel lachen, en hard ook, anders ben je stom publiek”, zegt Lieve Loesje. “Zal je zien dat jij straks de pineut bent,” piept Rinus Ramp.

“Irrationele gedachten sturen gedrag en emotie, en kunnen effectiviteit belemmeren.”

Bij mijzelf zou waarschijnlijk Norma Norm de kop opsteken: “Straks denkt die cabaretier nog dat ik zélf die plaats heb uitgekozen, vooraan. Maar wie doet dat nou? Dat is toch raar, dat zou ik toch nooit doen.” Dat komt doordat er bij mij ergens een vastgeroeste overtuiging zit over ‘hoe het hoort’. Die typetjes zijn eigenlijk gechargeerde belichamingen van Beliefs. We hebben allemaal een Lieve Loesje, Frits Frustratie, Norma Norm, Piet Perfect of een Rinus Ramp in ons. Welk typetje de overhand neemt, is afhankelijk van welke overtuiging in die situatie geactiveerd wordt.

Armen over elkaar

Psycholoog Albert Ellis ontwierp het ABC-model om dergelijke niet-effectieve (of stressvolle) situaties te kunnen ontrafelen. De A staat voor Activating event – in dit geval: het besef dat je vooraan zit, wat bij u meteen een Belief (B) triggert - en de C voor Consequences, het gevoel én het gedrag dat dit oplevert. Irrationele gedachten sturen gedrag en emotie, en kunnen effectiviteit belemmeren. Het lukt u niet om een luchtig praatje met de directeur te voeren, het kost u enorm veel energie om een presentatie voor een groep te houden, u kunt geen effectieve feedback geven. Het is daarom ongelooflijk nuttig om dit proces te leren kennen en herkennen bij uzelf, zodat u de irrationele overtuigingen kunt leren ombuigen naar rationele gedachten. Natuurlijk gaat dit niet over één nacht ijs. Het vereist oefening. Maar dat is ook meteen het goede nieuws: het ís te trainen.
Beliefs zijn als een soort spieren die automatisch doen wat ze altijd gedaan hebben. Als ik u nu zou vragen om uw armen over elkaar heen te slaan, doet u dat in een automatische beweging: linkerhand boven, rechterhand onder (of andersom). Wat als ik u nu vraag het eens andersom te doen? De hand die normaal gesproken boven zit, moet ditmaal onder. Díé beweging gaat wat minder makkelijk, nietwaar? Als ik u echter elke week zou vragen om uw armen op ‘de andere manier’ over elkaar te slaan, krijgt u er vanzelf handigheid in.

Actie = reactie

In de leerprogramma’s die ik ontwikkel en leid, werken wij regelmatig met professionele trainingsacteurs en daar komen we vaak hetzelfde principe van de Beliefs tegen. We vragen de deelnemers om na te denken over een lastige situatie op het werk, en nog voordat we aan de slag gaan laat een aantal van hen weten: hier heb ik niks mee. Ik ga geen toneelstukje spelen.

“Actie is reactie: gedrag roept gedrag op.”

“Mooi,” zeg ik dan, “want dat is ook niet de bedoeling.” De trainingsacteur voert namelijk net zomin een kunstje op. Wat hij doet, is gedrag teruggeven volgens het actie = reactie principe van de Roos van Leary. De Roos van Leary is een interactiemodel dat weergeeft hoe gedrag, gedrag oproept en daarmee in feite vrij voorspelbaar is. Anders gezegd: door je op een bepaalde manier te gedragen, kun je anderen sturen.  In het model staan op de verticale as ruimte gevend, actief en expressief tegenover ruimte nemend, rustig, en stil maar niet minder krachtig en op de horizontale as wij en relatiegericht tegenover ik en taakgericht.  Er is geen ‘goed’ of ‘fout’ in dit model: er is enkel een beknopte benoeming van gedrag.

Voorspelbaar

De Roos van Leary laat prachtig zien hoezeer gedrag te voorspellen is. Een aanval roept vaak defensief gedrag op. Als je tegen iemand zegt dat hij iets móét doen, zal zijn eerste reactie waarschijnlijk zijn: ik moet helemaal niks. Aan de andere kant zorgt een meewerkende opstelling weer vaak voor wederkerige collegialiteit vanuit de ander. Actie is reactie. De trainingsacteur doet niet veel meer dan volgens het Roos van Leary-model reageren op het gedrag van de deelnemers. Ben je beleefd en coöperatief? Dan is zij dat ook. Val je haar aan? Dan gaat ze in de tegenaanval, of kruipt ze in haar schulp.

Zo zwart op wit klinkt het ontzettend logisch. Maar onderschat niet hoe weerbarstig de realiteit is. Paul Adriaanse noemde het al in zijn column “Zelfs fietsen kun je verleren”: kennis is niet hetzelfde als begrip. Het duurt even voor de nieuwe patronen in ons systeem zijn ingesleten. Maar al te vaak kiezen we voor de quick fix, schieten we in instinctieve mechanismen, met het bijbehorende gedrag waar we zo vertrouwd mee zijn. We realiseren ons dat het niet effectief is, hoe we doen. Dat zenuwachtige gebabbel over het weer, toen we ineens met de directeur in de lift stonden? Die zwaar geïrriteerde reactie op een gemiste deadline van een medewerker, die niet oplucht en al helemaal niet ineens zorgt voor een complete mentaliteitsverandering?

“Leiderschapsontwikkeling vraagt om het aangaan van de confrontatie met uzelf.”

We nemen ons voor het de volgende keer anders aan te pakken – en de volgende keer doen we precies hetzelfde. Het ABC-model helpt om de situatie te rationaliseren en relativeren. Want het vraagt ook om D: te discussiëren. Klopt deze Belief wel? Wat zijn nu eigenlijk de feiten? Hoe groot is de kans dat wat ik in mijn hoofd heb ook zo uitkomt? Maar ook: wat is mijn eigen aandeel in deze situatie? Zodat u langzaam maar zeker naar E, het formuleren van een Effectieve gedachte, toe kunt werken.

Activating moments

Om werkelijk te kunnen veranderen, moeten we toch echt zelf hard aan de bak. Irritant maar waar. Er is namelijk geen goocheltruc om de ander te veranderen. Het enige wat je kunt doen, is zelf net iets anders doen waardoor er een andere reactie volgt.

Want: als je doet wat je deed, krijg je wat je kreeg.

Leiderschapsontwikkeling vraagt om het aangaan van die confrontatie met uzelf. U kunt de ander niet veranderen, u kunt immers ook niet weten wat zijn of haar eigen Beliefs zijn en hoe die zijn of haar gedrag weer beïnvloeden. Wat u wel kunt veranderen, is wat u geeft. Verandering begint bij u. U kunt het verschil maken. Leer uw activating moments herkennen, stel uw vaste overtuigingen ter discussie, leer de situatie te relativeren, verander eens van perspectief. En blijf daarin oefenen. Heel veel oefenen. Alleen dan kunt u worden, wat u nog niet was.

--
Marjolein Verhallen werkt voor het departement Bestuurs- en Organisatiewetenschap (USBO) van de Universiteit Utrecht als senior adviseur (USBO advies) en als ontwikkelaar, coach en programmaleider van maatwerktrajecten en leerprogramma's voor professionals, teams en organisaties. Haar expertises zijn leiderschaps- en organisatieontwikkeling, procesbegeleiding en lifelong learning. Zo vervult Marjolein binnen USBO onder andere de rol van programmaleider voor de executive programma's 'Leiderschap in Cultuur' (LinC) en LinC Utrecht (aanmelden kan nog tot 1 juni). Daarnaast is zij verantwoordelijk voor het ontwikkelen en verzorgen van advies- en maatwerktrajecten voor uiteenlopende opdrachtgevers binnen en buiten de Universiteit Utrecht.