Werkwijze en thema's

ERI was een onderzoekscluster binnen het departement Rechtsgeleerdheid van de Universiteit Utrecht, van 2019 tot 2025. Aanleiding was het Sectorplan Rechtsgeleerdheid dat in dat jaar van start is gegaan. Het ministerie van OCW financiert het sectorplan, in overleg met NWO.

Met ERI en met dit sectorplan proberen we het wetenschappelijk onderzoek binnen de rechtsgeleerdheid in Nederland te verstevigen. We proberen ook de samenwerking met andere gebieden in de sociale en geesteswetenschappen te versterken. 
De twee thema’s waarbij Rechtsgeleerdheid Utrecht zich landelijk heeft aangesloten zijn: Instituties voor Conflictoplossing (COI) en Empirical Legal Studies (ELS). COI + ELS = ERI.

COI: Conflictoplossende instituties

Het is van groot belang dat instituties op nationaal en Europees niveau effectief en efficiënt functioneren. Hiermee kunnen immers belangrijke problemen en conflicten worden voorkomen, verkleind of worden opgelost. Instituties moeten hierbij voldoen aan rechtsstatelijke waarden en legitimiteitseisen. Zo moeten zij handelen op basis van en in overeenstemming met de wet (inclusief bijvoorbeeld Unierechtelijke en mensenrechtelijke kaders), transparant opereren, verantwoording afleggen over hun optreden, ruimte laten voor participatie, etc.
Instituties functioneren in een snel veranderende omgeving. Endogene en exogene factoren en ontwikkelingen stellen hun probleemvoorkomend en probleemoplossend vermogen voortdurend op de proef of maken dat hun opereren in overeenstemming met rechtsstatelijke waarden onder druk komt te staan. Te denken is daarbij aan privatisering, digitalisering, fragmentatie en decentralisatie. 

Ook zaken zoals duurzaamheid, mondige, individueel ingestelde burgers, en culture clashes zijn belangrijk. Gezag is niet langer vanzelfsprekend. Ook staat vertrouwen in instituties als de rechterlijke macht onder druk. Rechtswetenschappelijk onderzoek naar deze ontwikkelingen is dus van groot belang.

Binnen ERI wordt daarom de rol en betekenis van bestaande en nieuwe instituties bestudeerd. In het bijzonder onderzoeken we compensatiesystemen en handhavingssystemen.

Vijf thema’s staan hierbij centraal: 

Instituties

 

Onderzoek naar het functioneren van conflictoplossende en conflictvoorkomende instituties en hoe zij omgaan met maatschappelijke en juridische ontwikkelingen. Hiervan maken deel uit: 

Compensatie

Onderzoek naar het probleemoplossende vermogen van (klassieke en alternatieve) compensatiesystemen. Hiervan maken deel uit: 

Rechtshandhaving

Onderzoek naar het probleemvoorkomend vermogen van (klassieke en alternatieve) instituties die zich richten op rechtshandhaving. Hiervan maken deel uit:

Rechtsstaat

Onderzoek naar vraagstukken van rechtsstatelijkheid bij het voorkomen en oplossen van conflicten. Hiervan maken deel uit:

Empirical Legal Studies (ELS)

Binnen ERI wordt gebruik gemaakt van klassiek rechtswetenschappelijke methoden van onderzoek (law in the books). Tevens doen we empirisch onderzoek. Empirical Legal Studies (ELS) bestudeert de onderliggende assumpties en de werking van het recht in de praktijk (law in action). 
Een belangrijk doel van het klassiek-juridische en het empirisch-juridisch onderzoek tezamen is om na te gaan of het recht en de daarbinnen opererende instituties momenteel toegesneden zijn op hun taak: zijn ze in staat om adequaat te reageren op de huidige ontwikkelingen, en zo ja, hoe dan? Kunnen zij dit doen binnen de essentiële kaders van rechtsstatelijkheid en effectiviteit? En wat kan hieruit volgen voor de toekomstige taakinvulling?

De specifieke empirische onderzoeksmethode verschilt per project. Zo doen we zowel kwalitatief als kwantitatief onderzoek onder rechtzoekenden en andere juridische actoren om onze inhoudelijk vragen te beantwoorden. Vaak doen we ook verschillende methoden binnen een project of binnen een onderzoeksprogramma. We werken dan aan triangulatie. Concreet maken we onder meer gebruik van de volgende methoden:

A.    Interviews (bijvoorbeeld met topic lists of in focusgroepen). 
B.    Vragenlijstonderzoek (bijvoorbeeld met zowel open als gesloten vragen). 
C.    Experimenten (waaronder vignettenstudies en veldexperimenten).  
D.    Observatie-onderzoek. 
E.    Big data onderzoek. 

De onderzoeksmethoden die we gebruiken verschillen per project en veranderen over tijd. Belangrijker dan dit lijstje van methoden zijn de inhoudelijke vragen die we met ons onderzoek proberen te beantwoorden.

Onderwijs

Een doel van ELS is ook om het juridisch empirisch onderzoek meer in te bedden in het Utrechtse bacheloronderwijs, masteronderwijs en promovendionderwijs.

Empirical Legal Studies (ELS) Lab

Het in 2025 gestarte Empirical Legal Studies (ELS) Lab kan als opvolger van ERI worden beschouwd.

Sectorplan Rechtsgeleerdheid

Behalve het vernieuwen en het innoveren van het juridische onderzoek in Nederland, heeft het Sectorplan Rechtsgeleerdheid onder andere ook doelstellingen op het gebied van diversiteit  en het verbeteren van de positie van jonge onderzoekers.

Om die reden streeft ERI naar een diverse samenstelling van het onderzoekscluster en zijn trekkersteam. Ook biedt ERI in totaal 24 onderzoekers/docenten (postpromotie) de mogelijkheid om hun onderzoekstijd fors uit te breiden, zodat zij hun eigen (onderzoeks)profiel kunnen versterken

Verder financiert ERI in totaal 9 AIO plekken van het departement Rechtsgeleerheid aan de Universiteit Utrecht. Alle ERI-onderzoekers zijn ingebed in het onderzoekscluster en hun eigen onderzoeksgroep. Hiermee geeft ERI een impuls aan talentontwikkeling van nieuwe en zittende, jonge, juridische onderzoekers.