Bas van Bavel ERC Advanced Grant

De situatie voor en na een grote schok kan ons meer vertellen over de kenmerken van een veerkrachtige samenleving.
Bas van Bavel
Prof. dr. Bas van Bavel

Ontwikkeling van succesvolle samenlevingen

Wat maakt dat de ene samenleving een grote schok zoals een overstroming of een oorlog relatief eenvoudig opvangt, terwijl het bij een andere uitmondt in een ramp van ongekende omvang die nog tientallen jaren naijlt? Mede dankzij een omvangrijke Europese onderzoekstoekenning zal historicus Bas van Bavel de komende jaren deze vraag beantwoorden. Hij gebruikt de geschiedenis daarbij als laboratorium om theorieën te toetsen.

"Mijn onderzoeksthema is de ontwikkeling van succesvolle samenlevingen. De situatie voor en na een grote schok kan ons meer vertellen over de kenmerken van een veerkrachtige samenleving. We onderzoeken met een multidisciplinair team een aantal regio's in West-Europa die in de jaren van 1300 tot 1800 een grote schok meemaakten, zoals Norfolk, Picardië, Münsterland en de kust van Vlaanderen. Het is voor het eerst dat het zo systematisch gebeurt."
De uitkomsten gelden ook voor de hedendaagse samenleving. "Het bevreemdt mij dat we denken in zo'n bijzonder tijdsgewricht te leven, onvergelijkbaar met andere tijden. Dat is in mijn visie helemaal niet zo. We kennen vergelijkbare schokken, zoals ziekten, watertekort en oorlogen. Ook de ordening van de samenleving is niet zo afwijkend, in de 16e eeuw bijvoorbeeld was de markt even overheersend als nu, misschien wel meer."

Veerkracht van een samenleving

"Er zijn al een aantal kenmerken bekend die mogelijk van invloed zijn op de veerkracht van een samenleving, zowel preventief, als na een schok. De hypothesen die we nu testen zijn deels gebaseerd op ongelijkheid in verdeling van bezit en van politieke invloed. Ook testen we de vooronderstelling dat een zekere mate van zelfvoorzienendheid bijdraagt aan de veerkracht. Hetzelfde geldt voor een combinatie van coördinerende systemen. Zo kon de 19de-eeuwse aardappelcrisis, die elders miljoenen slachtoffers maakte, in Vlaanderen deels worden opgevangen door het aansluiten van het hulpsysteem van de overheid op kerkelijke, charitatieve en sociale netwerken. De vraag is dan hoe zo'n mengvorm van systemen ontstaat."   

"We vergelijken regio's met vrijwel dezelfde samenstelling. Binnen de regio kijken we ook naar kleinere afwijkende nederzettingen. Het prettige is dat er vrij veel data voorhanden zijn. Bovendien hebben wij, in tegenstelling tot economen, voordeel van het tijdsverloop; voor ons is het minder moeilijk oorzaak en gevolg te onderscheiden. Als samenlevingen na verloop van tijd op een bepaalde manier reageren, is de richting van het oorzakelijk verband duidelijk."

Multidisciplinaire samenwerking

"Ik maak in Utrecht deel uit van een gedreven onderzoeksgroep Economische en Sociale Geschiedenis, die gezamenlijk een unieke onderzoekslijn hebben ontwikkeld. Mijn onderzoeksteam kan daarin volop participeren. Als academisch directeur en onderzoeker werk ik bij de universiteit ook actief samen binnen het thema 'Institutions' met bijvoorbeeld sociologen en economen. Die multidisciplinaire samenwerking is nodig: binnen het ERC-onderzoek zijn ook twee economen actief en een geograaf die de gevolgen van erosie onderzoekt."

Vanuit wetenschappelijk oogpunt baren sommige actuele ontwikkelingen, zoals het oplopen van vermogensverschillen, Van Bavel zorgen. "Dat komt de veerkracht van onze samenleving niet ten goede."

Meer informatie vindt u op de website van Institutions for Open Societies (in het Engels).

Tekst: Youetta Visser