Geschreven eindproducten toetsen in tijden van genAI
Geschreven door: dr. Anouk den Hamer, dr. Miriam de Boer en dr. Laura Koenders
Datum: 20 maart 2026
Generatieve AI maakt het makkelijker dan ooit om teksten te laten schrijven, herschrijven of verbeteren. Dat geldt ook voor schriftelijke toetsen zoals take-home tentamens en scripties. Want wat, nu genAI er is, laat een goed geschreven eindproduct nog zien over wat een student zelf weet, kan en heeft geleerd?
Dat betekent niet dat geschreven eindopdrachten per definitie geen plek meer hebben in het onderwijs. We gaan ervan uit dat schrijven een belangrijke academische vaardigheid blijft. Studenten leren door te schrijven: het helpt hen hun gedachten expliciet te maken en te ordenen. Voor veel opleidingen is ook de creatieve en communicatieve functie van schrijven van belang. Wel vraagt de komst van genAI om een herbezinning op de manier waarop we geschreven eindproducten inzetten om van te leren en om te toetsen.
In een nieuwe handreiking biedt Onderwijsadvies & Training docenten handvatten om geschreven opdrachten als toetsvorm te herontwerpen. De kern: kijk niet alleen naar het eindproduct, maar maak ook het proces ernaartoe zichtbaar.
Waarom structurele verandering belangrijk is
Bij geschreven opdrachten die studenten buiten toezicht maken, was het altijd al lastig om vast te stellen in hoeverre het ingeleverde werk volledig zelfstandig tot stand is gekomen. Door genAI is die vraag urgenter geworden. Een tekst kan overtuigend, goed gestructureerd en academisch geformuleerd zijn, zonder dat duidelijk is welke denkstappen de student zélf heeft gezet. Daarom is het belangrijk om te overwegen om deze toetsen structureel aan te passen. Daarbij gaat het niet alleen om afspraken over het gebruik van genAI, of bijv. genAI disclosure, omdat studenten deze afspraken naast zich neer kunnen leggen. Maar het gaat om maatregelen die het toetsmechanisme wezenlijk veranderen, over de kern van het toetsontwerp zelf. In deze handreiking bieden we handvatten voor hoe je zoiets kunt aanpakken.
Het is daarbij goed om op te merken dat toetsen in het algemeen, dus ook schriftelijke opdrachten die als toets dienen, worden afgenomen in de context van een zgn. toetsprogramma van de opleiding. Problemen met de validiteit van een toets binnen een vak, kunnen consequenties hebben voor de validiteit van het gehele toetsprogramma (zie ook kennisdossier toetsprogrammascan).
Maak het schrijfproces zichtbaar
Een geschreven eindproduct lijkt soms één afgeronde prestatie, maar daarachter zit een complex, cyclisch en iteratief proces waarmee we complexe denkvaardigheid beogen te toetsen. Studenten moeten bijvoorbeeld bronnen zoeken en beoordelen, informatie samenvatten en synthetiseren, een standpunt innemen, argumenten ordenen, een tekst structureren, formuleren en redigeren. Bij grotere schrijfopdrachten, zoals een scriptie of onderzoeksvoorstel, komen daar ook onderzoeksvaardigheden bij: een onderzoeksvraag formuleren, methodologische keuzes maken, data of literatuur analyseren en conclusies verantwoorden.
Studenten kunnen een chatbot, gewenst of ongewenst, inzetten om al deze denkstappen over te nemen of te ondersteunen. Maar wanneer een leerstap raakt aan een centraal leerdoel, zoals het opbouwen van een eigen argumentatie of het interpreteren van bronnen, is het belangrijk dat de student dit zelf doet, ervan leert of dat de eigen inbreng van de student in ieder geval zichtbaar wordt.
Een belangrijke vraag voor docenten is daarom niet alleen: mag een student genAI gebruiken? Maar vooral: bij welke leerstappen wil ik zicht hebben op het denkproces van de student?
Een stappenplan voor meer valide toetsing voor geschreven eindproducten
De handreiking werkt met een vijfstappenplan dat docenten helpt om hun toetsontwerp opnieuw te bekijken en beter zicht te krijgen op het denk- en leerproces van de student.
Stap voor stap bouwen aan toekomstbestendige toetsing
De komst van genAI dwingt ons om opnieuw na te denken over wat we precies willen toetsen. Dit vraagt tijd en zorgvuldige afwegingen, en biedt geen garantie dat ongeoorloofd genAI-gebruik volledig wordt voorkomen. Tegelijkertijd biedt deze ontwikkeling wel een kans om opnieuw na te denken over wat we precies willen dat studenten leren, en hoe we dat zichtbaar maken en toetsen. Door bewuste keuzes te maken over welke leerstappen en vaardigheden centraal staan, en daarbij goede leeractiviteiten en toetsing te ontwikkelen, kan de toetsing beter aansluiten bij de beoogde leerdoelen van de opleiding, en dus meer valide worden. We hopen dat deze handreiking docenten helpt om dat gesprek te voeren en om stap voor stap tot een toetsontwerp te komen dat zowel uitvoerbaar als onderwijskundig doordacht is.
Meer weten?
In de volledige handreiking Geschreven eindproducten als toets in tijden van genAI: Handreiking voor valide herontwerp vind je het complete stappenplan, concrete voorbeelden van werkvormen en een uitgewerkt voorbeeld voor het herontwerp van een take-home tentamen en een scriptie.
