30 mei 2017

Drie dierenwelzijnsexperts discussiëren over komst van panda’s

“We weten nog niet genoeg over het welzijn van de panda’s”

Vanaf 31 mei kunnen bezoekers van Ouwehands Dierenpark voor het eerst de twee reuzenpanda’s zien die vorige maand op Schiphol arriveerden vanuit China. Xing Ya en Wu Wen kregen een gloednieuw reuzenpandaverblijf in Rhenen, met de Disney-achtige naam ‘Pandasia’. Voor bezoekers is het ongetwijfeld een beleving om panda’s in het echt te zien, maar wat betekent het voor de panda’s zelf? Een gesprek tussen Franck Meijboom, Maite van Gerwen en Saskia Arndt van het departement Dier in Wetenschap en Maatschappij. “Wij hebben vaak de neiging te denken dat we weten wat goed is voor dieren, maar dat weten we nog lang niet.”

De komst van de panda’s is een mooie gelegenheid om weer eens stil te staan bij hoe wij met dieren omgaan, vinden de wetenschappers. Dat past ook precies in de missie van het nieuwe Centre for Sustainable Animal Stewardship van de Universiteit Utrecht en Wageningen University & Research. CenSAS wil de discussie op gang brengen over hoe wij duurzaam en verantwoord kunnen omgaan met dieren en hoe we op een goede manier met elkaar kunnen samenleven. Franck Meijboom is hoofd van het CenSAS, Maite van Gerwen is projectcoördinator bij CenSAS en Saskia Arndt is universitair hoofddocent bij DWM en gespecialiseerd in dierenwelzijn.

Wat vinden jullie van de komst van de pandaberen in Nederland?

Van Gerwen: “Wat mij als eerste opvalt, is dat het zo’n gigantische happening is met zoveel media-aandacht. Waarom gebeurt dit wel bij panda’s en niet bij andere dierentuindieren die worden overgeplaatst? Zien panda’s er gewoon heel schattig uit, of komt het doordat deze dieren zo uniek zijn? Het is natuurlijk ook uniek dat ze er na jaren voorbereiding eindelijk zijn.”

Arndt: “Al die aandacht komt natuurlijk ook doordat panda’s niet vaak voorkomen in dierentuinen. De laatste panda in Berlijn is in 2012 overleden. In Wenen heb ik ze vorig jaar nog gezien, zelfs met baby’s en de dierentuin in Edinburgh heeft ze ook, maar Nederland had nog geen panda’s.”

Meijboom: “Het laat ook mooi zien dat alle dieren gelijk zijn, maar dat sommige toch een beetje gelijker zijn dan anderen. Waarom lukt het bij de panda’s bijvoorbeeld wel om de huisvesting optimaal te krijgen? Het is interessant om te zien dat vanaf de start ook vanuit het dier is gedacht. Er is zelfs een compleet nieuw pandaverblijf gebouwd. Bij gezelschapsdieren en landbouwhuisdieren redeneren we vaak andersom, en bij vissen al helemaal. Varkensboeren zetten hun stallen soms vol met aquaria als de business terugloopt.”

Wat betekent de komst van de panda’s vanuit dierenwelzijnsperpectief?

Arndt: “Daarover weten we nog veel te weinig om uitspraken te kunnen doen. Wat een pandabeer voor zijn welzijn nodig heeft, is nog nauwelijks onderzocht. Er is ooit bij twee beren in gevangenschap gekeken naar de gevolgen van transport. Daaruit bleek dat ze na een tijdje weer op hun basale stressniveau zaten, maar geldt dat dan ook voor alle andere pandaberen? En wat zegt dit over het welzijn van deze dieren? Bij welzijn gaat het erom of dieren in staat zijn om zich aan te passen aan veranderingen in de omgeving om uiteindelijk een positieve emotionele toestand te bereiken. Daarvoor is uitgebreid gedragsonderzoek nodig. We weten ook dat het een enorme impact heeft als panda’s van elkaar worden gescheiden, beren stoppen dan soms volledig met eten. Maar meer onderzoek is er niet.”

Kun je zo’n lobby ook creëren voor een slang of kikker, diersoorten die niet zo aaibaar zijn?

Arndt vervolgt: “In Rhenen worden de panda’s bij elkaar gezet. Kennen de dieren elkaar? Zo niet, dan zouden ze kunnen gaan vechten en kunnen ze stress ervaren. Het zijn solitair levende dieren. Ik ken zelfs verhalen dat ze met vuurwerk ertussen zijn gesprongen om beren uit elkaar te krijgen. Als je het over mogelijke welzijnsaantasting van dieren hebt, moet je dus eerst weten waar de potentiële welzijnsrisico’s liggen. Wat heeft een pandabeer nodig en hoe zou het managementsysteem eruit moeten zien? Dat is nog maar voor heel weinig diersoorten onderzocht. Wij zetten juist daarop in met ons onderzoek.”

Meijboom: “Voor deze twee panda’s wordt natuurlijk waanzinnig goed gezorgd. Als je het houden van dieren in gevangenschap op voorhand slecht vindt, dan zijn dit er twee teveel. Dat standpunt heb ik niet. Maar het is de vraag of we genoeg weten over hun welzijn. Het is dus lastig te zeggen of dit voor de panda’s goed is of slecht. Bovendien is het de vraag of we deze miljoenen niet in de varkenshouderij moeten stoppen? Daar kun je met dit geld erg veel doen voor dierenwelzijn.”

Arndt: “Panda’s zijn natuurlijk ontzettend mooi en schattig. Ze zitten de hele dag op hun gat en eten bamboe. Maar de meest bedreigde diersoorten zijn reptielen en amfibieën. Kun je zo’n lobby ook creëren voor een slang of kikker, diersoorten die niet zo aaibaar zijn? Heel knap hoe ze dit hebben gedaan.”

Meijboom: “Deze beren worden gezien als unieke persoonlijkheden, zelfs met Chinese namen. Bij melkvee hebben alle individuele dieren nog een specifieke naam, bij varkens praten we vaak over aantal dieren per stal, bij kippen over het aantal dieren per vierkante meter en bij vissen om kilo’s per liter. Dat we panda’s zo op een voetstuk zetten, is natuurlijk interessant, maar hoe zit dat bij andere dieren?”

Voor deze panda’s is veel geld betaald. Een deel daarvan is bedoeld voor onderzoek. Is dat zinvol?

Arndt: “Om dat te kunnen beoordelen, moet je weten wat er daadwerkelijk wordt gedaan om deze dieren te beschermen. De panda staat niet meer op de lijst van hoog bedreigde diersoorten. In China hebben ze grote gebieden waarin panda’s zijn beschermd, maar die gebieden zijn niet met elkaar verbonden via corridors, dus beren kunnen niet uitwijken naar andere gebieden. Er komen ook veel bezoekers, die overal mogen rondlopen. Dat bedreigt de rust van de panda’s. In sommige parken mag je zelfs op de foto met een babypanda."

Is het legitiem om een dier te houden en potentieel in zijn welzijn te beperken ten behoeve van natuurbehoud?

Arndt: "Verder worden panda’s in China massaal gefokt via kunstmatige inseminatie. Er zijn twee pogingen gedaan om dieren terug te brengen in de natuur, maar die panda’s overleefden dat niet. Terugkeer in het wild lukt dus (nog) niet. Dat is het grote probleem van vele conservation projects. De vraag is dus: wat bescherm je nu eigenlijk?”

Van Gerwen: “De babypanda’s zijn met de fles grootgebracht. Hebben ze wel de juiste dingen geleerd van hun moeder in zo’n korte tijd, bijvoorbeeld hoe ze voedsel moeten zoeken of hoe ze later voor eigen jongen moeten zorgen? Kunnen beren die met de hand worden grootgebracht wel worden uitgezet in de vrije natuur?”

Arndt: “In de natuur krijgt een pandabeer meestal maar één nakomeling. Soms twee, maar de tweede wordt dan vaak verstoten. Pandabeertjes blijven ongeveer twee jaar bij de moeder, maar in die parken worden ze na de geboorte bij de moeders weggehaald zodra ze volledig zijn ontwikkeld. Dat is relatief snel.”

Meijboom: “Enkel voor het behoud van de soort is natuurlijk een legitiem argument, maar dat is iets anders dan de wens dat de diersoort terugkomt in een bepaald gebied. Sommige diersoorten zijn dusdanig gedomesticeerd dat ze niet meer kunnen overleven in de natuur. Die vraag moet je ook stellen bij deze panda’s.”

Van Gerwen: “Met het geld dat deze panda’s in gevangenschap opleveren, zou je de natuur kunnen beschermen. Dan wordt de panda in gevangenschap een soort ambassadeur voor de panda in het wild.”

Meijboom: “Voor de Nederlandse discussie is de panda heel aardig, omdat het ons een spiegel voorhoudt. Hoe gaan wij om met de verhouding dieren in de natuur? Gaan mensen door het zien van een ijsbeer in de dierentuin minder autorijden? Of veel dichterbij: zijn wilde zwijnen in jouw achtertuin nog steeds even leuk? Het gaat om de context.”

Is het vooral een marketingstunt van de dierentuin?

Arndt: “Ik vind het legitiem dat dierentuinen een nieuwe attractie bedenken waarmee ze ook betere leefomstandigheden kunnen creëren voor andere dieren.”

Van Gerwen: “Maar is het legitiem om een dier te houden en potentieel in zijn welzijn te beperken ten behoeve van natuurbehoud? Mag je het welzijn van het ene dier opofferen ten gunste van andere dieren? Dat vind ik lastig te beantwoorden.”

Arndt: “Dat weten we hier natuurlijk niet, maar je kunt ook onderzoek uitvoeren met beren in gevangenschap. Dat kan weer leiden tot nieuwe inzichten, waardoor je dieren in de natuur misschien ook beter kunt beschermen. Dierentuinen zien dat steeds meer in en werken daarin steeds vaker samen.”

Meijboom: “Uiteindelijk blijft het de vraag waarom deze dieren per se naar Nederland moesten komen, want dat onderzoek kan ook in China gebeuren. Het heeft ook te maken met het unieke karakter van de panda, we willen ‘m hier in Nederland ook graag zien. Bij CenSAS willen wij de discussie op gang brengen over de hele keten. Van panda tot konijn.”

Tekst: Myrna Tinbergen

Neem een kijkje bij het Studielandschap!
Benieuwd hoe een schedel van een panda eruitziet? Kom dan naar het Studielandschap van de faculteit Diergeneeskunde.