Veiligheid botulinetoxine (botox) nog steeds getest op duizenden muizen per jaar

Duizenden muizen per jaar worden ingezet voor dierproeven die moeten aantonen dat botox veilig in mensen gespoten kan worden. Dit gebeurt ondanks het bestaan van proefdiervrije alternatieven voor deze veiligheidstests. Dit probleem was eerder benadrukt in een wetenschappelijk artikel in 2019, maar ook nu gaan de dierproeven nog door in het Verenigd Koninkrijk en enkele landen van de Europese Unie, zo ontdekten Justine Watkins, promovendus aan de faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht, haar begeleider professor Merel Ritskes-Hoitinga, co-auteur Jordi Middelkoop en zijn begeleider professor Daniela Salvatori. Op 12 november houdt Watkins in een bijeenkomst van lidstaten van de Europese Unie een pleidooi voor meer transparantie en aandacht voor dit onderwerp om de afschaffing van de proeven met muizen te versnellen. 

Botox, oftewel botulinetoxine, blokkeert zenuwsignalen naar de spieren, wat gezichtsrimpels voor enkele maanden vermindert, maar kan ook gebruikt worden tegen bijvoorbeeld spastische spiertrekkingen. Het middel kan dus zowel medisch als esthetisch gebruikt worden, maar het blijkt dat vooral het esthetische gebruik de economische drijfveer vormt voor het product. Door de sterke effecten van botulinetoxine op zenuwen en spieren is het echter ook een van de meest gevaarlijke stoffen op aarde. 

Effectieve alternatieven

Europese regelgeving vereist dat elke oplage van een biologische stof, waaronder botulinetoxine, die wordt gebruikt in producten voor menselijk gebruik wordt getest op veiligheid en werkzaamheid, aangezien er fouten kunnen optreden in het productieproces. Dergelijke fouten kunnen tot schade leiden bij mensen die het middel gebruiken.

Tests van oplagen van botulinetoxine worden nog steeds uitgevoerd op muizen, hoewel bedrijven de afgelopen dertien jaar vervangende methoden voor het testen van hun specifieke producten hebben ontwikkeld. Een van de meest veelbelovende alternatieven is de zogenaamde "cell-based assay", een test in petrischaaltjes met menselijke cellen om de veiligheid en werkzaamheid te bepalen van producten die botulinetoxine bevatten.

Dierproeven voor cosmetica zijn verboden in de Europese Unie, maar omdat botulinetoxine wordt geïnjecteerd, ongeacht of het esthetisch of medisch wordt gebruikt, wordt het altijd geclassificeerd als een farmaceutisch product, wat betekent dat er andere regels voor gelden.

Openbare data 

Justine Watkins bestudeerde met haar co-auteurs talloze artikelen en openbare data over dierproeven om tot haar resultaten te komen. Zo las ze meer dan dertig openbare niet-technische samenvattingen van dierproeven, en ontdekte dat met name het Verenigd Koninkrijk, Ierland en Duitsland de afgelopen tien jaren nog dierproeven deden voor botulinetoxine. Het aantal muizen dat hiervoor wordt gebruikt is sinds 2019 afgenomen, maar wordt nog steeds geschat op meer dan 100.000 per jaar. Wel lijkt het erop dat Duitsland inmiddels is gestopt met deze dierproeven. 

Redenen die de aanvragers van de (verleende) vergunningen voor dierproeven gaven waren de volgende: 

• Voor de zekerheid, als de proefdiervrije test mislukt
• Voor export van botulinetoxine naar landen die nog wel dierproeven eisen
• Om de data van de proefdiervrije test met de data van de dierproef te kunnen vergelijken
• Omdat de specifieke proefdiervrije test nog door het bedrijf ontwikkeld moet worden
• Omdat de specifieke proefdiervrije test van het bedrijf nog niet alle benodigde goedkeuringen heeft 

Ernstig ongerief

Voor elke oplage van een partij botulinetoxine worden ongeveer 100 muizen geïnjecteerd met verschillende doseringen. De muizen worden geobserveerd voor 3-4 dagen. Tijdens deze periode worden ze ziek, wat kan zorgen voor ademhalingsproblemen, verlamming of overlijden. De test wordt daardoor geclassificeerd als een test die “ernstig ongerief” veroorzaakt de hoogste klasse van aantasting van dierenwelzijn.

Obstakels in de transitie naar proefdiervrije veiligheidstests 

De studie toont aan hoe moeilijk de overgang naar dierproefvrije veiligheidstests is. Zelfs wanneer er al alternatieve methoden bestaan, kan het jaren duren voordat de dierproeven worden stopgezet. Watkins en haar collega’s geloven dat de oplossing ligt in het versnellen van de afbouw van dierproeven wanneer alternatieven beschikbaar zijn. Concreet stelt Watkins voor dat de regelgevende instanties in het Verenigd Koninkrijk en de EU ervoor zorgen dat botox voor esthetische toepassingen zonder muizen wordt getest. Daarnaast suggereert zij dat nieuwe marktvergunningen voor producten met daarin botulinetoxine alleen worden verstrekt als het bedrijf binnen een bepaalde termijn een geschikte testmethode ontwikkelt, om zo de ontwikkeling van alternatieven te stimuleren.

In bredere zin stelt zij dat toezichthouders dierproeven ten behoeve van deze producten met voorrang zouden moeten uitfaseren, gezien de vooruitgang die op dit gebied is geboekt (met name door de industrie), de ernst van de huidige dierproeven en de ethische bezwaren tegen het gebruik van een zware test voor een product dat vooral bekend staat om cosmetische toepassingen. Deze studie toont aan dat meer onderzoek nodig is naar mogelijkheden ter versnelling van de transitie naar proefdiervrije veiligheidstests. Wel is duidelijk dat de transitie vraagt om intense samenwerking tussen vele partijen: de industrie, toezichthouders, academische instellingen en niet-gouvernementele organisaties.

Ten slotte constateerden Watkins en haar collega’s hoe moeilijk het is om betrouwbare informatie te verkrijgen over dierproeven. Ze zegt hierover: “Het was ontzettend moeilijk om alleen al vast te stellen hoeveel muizen er gebruikt worden voor het testen van botulinetoxine. Dat laat zien dat er ook op het gebied van transparantie over dierproeven nog heel veel moet gebeuren, vooral over dieren die ernstig ongerief ervaren.” 

Lees het hele artikel (sciencedirect)