Van recht op abortus tot gedwongen medisch onderzoek: het draait om het lichaam

Wat werd vroeger als een normaal lichaam gezien en wat was abnormaal? En wat zijn daar de gevolgen van voor bijvoorbeeld wetgeving en medische praktijken? Deze vragen onderzoekt hoogleraar Cultuurgeschiedenis van het lichaam Willemijn Ruberg. “Het lichaam voelt bij uitstek als persoonlijk en individueel. Maar cultuur en politiek hebben ook een grote invloed op hoe we ons lichaam zien en ervaren. Door daar oog te hebben zie je hoe bepaalde typen lichamen uitgesloten of juist bevoorrecht zijn.” 

Het moderne lichaam: de focus op gemiddeld en normaal

De cultuurgeschiedenis van het lichaam bestudeert thema’s als gender, ‘ras’ en etniciteit, seksualiteit, beperking en schoonheid. Het moderne lichaam is niet zomaar goed genoeg. “De focus ligt vooral sinds de twintigste eeuw op wat een ‘normaal lichaam’ is en op gemiddeldes. Zoals bij het meten van de body mass index, de bmi”, vertelt Ruberg. “Het lichaam wordt een ‘project’ waaraan je als mens kunt werken, bijvoorbeeld in de sportschool.” 

Het lichaam is vooral in de twintigste eeuw politiek geworden, vertelt Ruberg. “Denk aan de ‘Black is beautiful’-slogan van de zwarte burgerrechtenbeweging. Ook het activisme van de ‘fat acceptance movement’ en ‘disability rights movement’ vanaf de jaren 1960 en 1970 hoort daarbij.” Deze sociale bewegingen willen via activisme inclusie bevorderen en stigmatisering en uitsluiting van lichamen die buiten ‘de norm’ vallen bestrijden.

Ons lichaam is al eeuwen het middelpunt van strijd tegen macht van culturele normen, de staat of de kerk.

Maatschappelijke debatten over lichamelijk onderzoek door de politie

“Ik verdiep me onder andere in de rol die het lichaam speelt in het recht, de forensische geneeskunde en psychiatrie”, vertelt Ruberg. Zo analyseert ze voor haar onderzoek negentiende- en twintigste-eeuwse wetgeving en rechtszaken in verschillende Europese landen en discussies daarover. 

“Denk aan het recht op abortus of lichamelijke integriteit. Er waren bijvoorbeeld juridische en maatschappelijke debatten over hoe ver de politie mocht gaan bij onderzoek in of aan het lichaam. Denk aan de toelaatbaarheid van bloedtesten voor dronken automobilisten, van vaginaal en anaal onderzoek en van het afknippen van haar voor DNA-onderzoek.”

Ruberg vervolgt: “Ik kijk ook naar protestbewegingen van anarchisten, feministen en mensenrechtenactivisten die het recht van het zelf mogen beslissen over je lichaam en de onaantastbaarheid ervan opeisen.” 

De vrouw als eigendom van de man

Die cultuurhistorische bril is belangrijk, omdat uit de geschiedenis blijkt dat op het oog neutrale termen als ‘lichaam’ en ‘seksueel geweld’ verborgen culturele aannames over gender schuilgaan, vertelt Ruberg. “Dat verkrachting binnen het huwelijk in veel landen pas sinds de jaren tachtig en negentig strafbaar is, legt het hardnekkige idee bloot dat een vrouw binnen het huwelijk eigendom is van haar man.” 

 “Dat was een van de redenen waarom de mannelijke verdachten uit de recente Franse verkrachtingszaak van Gisèle Pelicot vonden dat de toestemming van haar echtgenoot volstond om met haar bewusteloze lichaam te doen wat ze wilden.”

Verschillen in sociale klasse werken door in fysieke behandeling

Dat ook klassenverschillen samenhangen met gender in hoe er over het lichaam wordt gedacht, ziet Ruberg in hoe negentiende-eeuwse sekswerkers lichamelijk onderzocht werden. “Waarom moesten zij in die tijd zonder toestemming vaginale onderzoeken ondergaan? De reden is dat alleen zij als verspreiders van geslachtsziekten werden gezien en hun mannelijke klanten niet. Het recht op lichamelijke integriteit gold niet voor sekswerkers uit de lagere klassen.”

“Door vanuit de cultuurgeschiedenis van het lichaam naar dit soort ongelijkheid te kijken, leren we over wat er speelt rondom ons lichaam. Dat is meer dan alleen schoonheidsidealen en uiterlijkheden. Ook politiek en systemen van uitsluiting spelen een rol”, legt Ruberg uit. “Ons lichaam is al eeuwen het middelpunt van strijd. Strijd tegen macht van culturele normen, de staat en de kerk en voor zelfbeschikking en lichamelijke autonomie. De cultuurgeschiedenis helpt ons daarover te leren en het grotere plaatje te blijven zien.”