19 maart 2019

Inhoudelijke kennismaking met stamcelonderzoek voor scholieren

UniStem Day voor het eerst in Nederland

Ze hádden kunnen uitslapen op vrijdag 15 maart, vanwege de landelijke onderwijsstaking. Maar 80 leerlingen van de bovenbouw VWO uit de regio Utrecht maakten liever kennis met stamcelonderzoek. Ze volgden de hele ochtend korte colleges tijdens de eerste Nederlandse editie van UniStem Day. “Wow, dat dit kan!”

Onderzoeker aan de Universiteit Utrecht Massimiliano Caiazzo verzorgde samen met collega Ed Moret en onderzoekers van UMC Utrecht en het Hubrecht Instituut de eerste Nederlandse UniStem Day. Het internationale thema van dit jaar was fake news, juist ook voor stamcelonderzoek een heel actueel onderwerp. In zes korte colleges van elk 20 minuten leerden 80 leerlingen van 4, 5 en 6 VWO over het nut van stamcellen in de geneeskunde en van de uitdagingen voor stamcelonderzoek aan de universiteit. Zo hoopt UniStem Day de studiekiezers een beeld te geven van een toekomst in het stamcelonderzoek, waarbij verschillende studies als vooropleiding kunnen dienen.

Zo'n 80 leerlingen waren aanwezig bij UniStem Day 2019 in Utrecht.
Max Lindaarts zit in 5 VWO van het Openbaar Lyceum in Zeist.

"Onderwerpen uit de opleidingen"

Max Lindaarts uit 5 VWO van het Openbaar Lyceum in Zeist was voor de bijeenkomst uitgenodigd via U-Talent, de link tussen de Universiteit Utrecht en middelbare scholen in de Regio Utrecht. Hij is enthousiast over wat hij hoort en ziet. “Ik interesseer me voor biomedische wetenschappen, geneeskunde, scheikunde en biologie. Toen ik de uitnodiging zag, leek het me een kans. Ik wist niet hoe stamcelonderzoek werkt en merk dat het echt interessant is. De lezingen gaan echt over onderwerpen die deel zijn van de opleidingen. Bij sommige dingen dacht ik: wow, dat dit kan!”

International UniStem Day

Met UniStem Day wil de Italiaanse hoogleraar Elena Cattaneo van de Universiteit van Milaan het belang van stamcelonderzoek onder de aandacht brengen bij jongeren. Dit jaar werd het evenement voor het elfde achtereenvolgende jaar georganiseerd, inmiddels in zo’n 100 steden door heel Europa en enkele daarbuiten, met in totaal 30.000 bezoekers. Elk jaar kwamen er meer UniStem Day evenementen, maar nog nooit in Nederland. Totdat de eveneens Italiaanse onderzoeker Massimiliano Caiazzo aan de slag ging bij het Instituut voor Farmaceutische Wetenschappen aan de Universiteit Utrecht. Caiazzo: “Hopelijk hebben we de jongeren duidelijk kunnen maken wat stamcelonderzoek eigenlijk is. We hopen ook dat de opkomst in Utrecht andere universiteiten en kennisinstellingen in Nederland inspireert om volgend jaar om mee te doen.”

Lees het korte verslag van de presentaties

Jong vakgebied

Het programma begon met een inleiding in de geschiedenis van stamcelonderzoek. Farmaceutisch wetenschapper Ed Moret: “Al sinds 1868 bestaat de term ‘stamcel’, voor een cel waaruit andere cellen ontstaan, maar het duurde nog tot 1998 voordat geneeskundigen de eerste stamcel konden isoleren. Sinds 2001 gebeurt dat met biopten uit het eigen lichaam van een patiënt. Dat heeft heel veel onderzoek mogelijk gemaakt voor dit jonge vakgebied.”

Cellen terugprogrammeren

Vervolgens vertelde Biomedisch wetenschapper Enrico Mastrobattista dat onderzoekers tegenwoordig ook zelf stamcellen kunnen maken uit gewone lichaamscellen, via ‘dedifferentiatie’. “In de natuur kan bij een salamander weer een poot aangroeien als die is afgebeten door een roofdier. De cellen in de schouder van de salamander worden dan teruggeprogrammeerd tot stamcellen. Wij kunnen dat nu ook in het lab doen bij gewone lichaamscellen. Daarvoor hebben we zogenoemde transcriptiefactoren nodig. Om die specifiek tot expressie te brengen in de lichaamscellen, gebruiken we virussen, die het DNA dat codeert voor deze transcriptiefactoren, inbouwen in het genoom van de gastheercel.”

Celtherapie

Hoe dat onderzoek ook echt patiënten kan helpen om beter te worden, werd duidelijk met de verhalen die volgden. Bioloog Massimiliano Caiazzo: “Op wel tien plekken in ons lichaam zitten verschillende soorten stamcellen. Als iemand derdegraads brandwonden oploopt, kun je met celtherapie bepaalde stamcellen laten groeien tot een nieuw stukje eigen huid.”

Hydrogel

Scheikundige Tina Vermonden wil kunstkraakbeen en kunstnieren mogelijk maken. “Voor zulke toepassingen ín het lichaam ontwikkelen we temperatuurgevoelige hydrogels, die we als vloeistof kunnen inspuiten en die pas stollen als ze op de juiste plek zitten. In Utrecht doen we bijvoorbeeld onderzoek aan kunstnieren. We proberen van hydrogel holle buisjes te maken waarin niercellen kunnen groeien.”

3D-printen

En onderzoeker bij UMC Utrecht Margo Terpstra probeert kraakbeen na te maken met de 3D-printer. “Daar kunnen we levende cellen op of in laten groeien, om ze precies passend te maken voor iemands lichaam."

Genen knippen en plakken

Maar wat als de cellen van de patiënt niet goed genoeg zijn? Medisch bioloog van het Hubrecht Instituut Pascale Dijkers liet zien hoe fout DNA kan worden vervangen met de knip- en plak techniek CRISPR-Cas9. Die zou bij genetische ziekten als de ziekte van Duchenne bruikbaar kunnen zijn. Cas9 is een schaar en CRISPR een adres. Maar de bezorging kan fout gaan en voorzichtigheid blijft geboden.

Discussie

De scholierenbijeenkomst eindigde met een discussie over hoe fake news kan ontstaan rond therapieën: door complotdenken en door selectief informatie te zoeken.