Tijdens hittegolven kunnen kwetsbare patiënten bepaalde medicijnen soms beter even overslaan

Kwetsbare patiënten die bepaalde medicijnen gebruiken, lopen een verhoogd risico om tijdens een hittegolf opgenomen te worden vanwege uitdroging. Tijdens zulke hete periodes, maar ook wanneer patiënten koorts of diarree hebben of moeten braken, is het daarom beter om tijdelijk minder van deze medicijnen in te nemen of ermee te stoppen. Maar vaak gebeurt dat niet, omdat kennis ontbreekt of omdat er in de zorgpraktijk nog te weinig aandacht voor is. Promovendus Tristan Coppes, die vandaag zijn proefschrift verdedigt, ondernam concrete acties om kennis en praktijk te verbeteren.

Door klimaatverandering komen hittegolven steeds vaker voor. Bovendien vergrijst de populatie in Nederland. Juist ouderen, vooral degenen met nieraandoeningen en hartproblemen, lopen het grootste risico om met uitdrogingsverschijnselen in het ziekenhuis te belanden.

Bepaalde medicijnen, die normaal gesproken veilig zijn, kunnen schadelijk zijn bij uitdroging. Het gaat onder andere om diabetesmiddelen, bloeddrukverlagers, en pijnstillers uit de groep NSAIDS, zoals diclofenac en ibuprofen. Deze medicijnen zorgen ervoor dat het lichaam uitdroging minder goed kan opvangen en vergroten de kans op (verdere) nierschade.

Deze medicijnen werken op langere termijn, het is niet erg om er tijdelijk een paar dagen mee te stoppen.

“Een analyse van gegevens van 75 ziekenhuisopnames gerelateerd aan uitdroging liet zien dat alle opgenomen patiënten minstens een van deze medicijnen gebruikten,” geeft Coppes aan. “Tachtig procent van de mensen gebruikte er twee of meer.”

Te weinig kennis

Ook diuretica, ofwel plastabletten, vallen onder deze groep medicijnen. “Daar ga je meer van plassen, dus als je al veel zweet of diarree hebt, dan is het eigenlijk best logisch om daarmee te minderen,” vertelt Coppes. “Maar dat gebeurt dus niet altijd in de praktijk.”

Uit interviews die Coppes afnam bleek dat veel patiënten en mantelzorgers te weinig weten over de risico’s van medicijnen bij dreigende uitdroging. Patiënten passen hun medicatie tijdens ziekte of hitte vaak niet aan en zij nemen lang niet altijd contact op met een zorgverlener. “Deze medicijnen werken op langere termijn, het is niet erg om er tijdelijk een paar dagen mee te stoppen,” aldus Coppes, die afstudeerde als apotheker aan de Universiteit Utrecht.

Uit gesprekken met mantelzorgers zagen we dat zij juist wel interesse hadden en wilden weten wat ze moesten doen als hun familielid ziek was.

Richtlijnen aangepast

Coppes interviewde naast patiënten ook hulpverleners. Artsen en apothekers gaven aan dat zij het belang kennen van het aanpassen van medicijnen op risicodagen, maar dat dit in de praktijk nog te weinig aan bod kwam. 

De promovendus benaderde daarom actief het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG), de organisatie die behandelrichtlijnen opstelt voor huisartsen. Op basis van de resultaten van Coppes’ onderzoek werden de richtlijnen voor medicijngebruik bij uitdroging tijdens hitte- en ziektedagen aangepast. “Dat had ik me ook echt als doel gesteld. Want ik weet dat het gros van de apothekers wel naar de richtlijnen kijkt, maar niet in de medische literatuur. Ik doe dit onderzoek om effect te hebben in de praktijk.”

Informatiebrochure

Huisartsen en apothekers gaven tijdens de interviews ook aan behoefte te hebben aan goede informatiematerialen gericht op de patiënten. Daar zorgde Coppes in dit project ook voor: samen met de Nierstichting werkte hij aan een patiëntenbrochure met de titel “Soms moet u uw medicijnen even overslaan”. “De boodschap van de brochure is: neem contact op met de arts of apotheker bij hitte of ziekte en als je last hebt van uitdrogingsverschijnselen. Zij geven je dan gepast advies,” vertelt Coppes.

Informatie weer vergeten 

De promovendus maakte daarnaast ook patiënteninformatiebrieven, een e-learningmodule voor apothekersassistenten en doktersassistenten, en trainingsmateriaal voor huisartsen en apothekers. Twaalf maanden lang werkten twintig apotheken en huisartsen samen om dit materiaal in de praktijk uit te testen. Coppes belde een deel van de betrokken patiënten om te vragen wat ze nog wisten over de informatie die ze hadden gehad. 

“We zagen dat de helft van de patiënten na twee maanden vergeten was waar het precies over ging. Dat heeft misschien ook te maken met de gemiddelde leeftijd van deze patiënten, die hoog is, bijna 80 jaar,” zegt Coppes.

Rol mantelzorgers

Patiënten slikken de medicijnen vaak al erg lang en hebben al die tijd gehoord dat het belangrijk is de medicijnen in te nemen. “Deze patiënten slikken ook veel verschillende medicijnen en weten soms niet goed wat ze slikken, of hebben geen behoefte om dat te weten. Uit gesprekken met mantelzorgers zagen we dat zij juist wel interesse hadden en wilden weten wat ze moesten doen als hun familielid ziek was.”

Sommige apotheken nodigden daarom niet alleen de patiënt, maar ook de mantelzorger uit voor het informatiegesprek. "Daar waren ze heel tevreden over, omdat ze dan meer reactie kregen dan wanneer ze alleen met de patiënt spraken,” vertelt Coppes.

Thuiszorg

Coppes geeft aan dat naast mantelzorgers ook de thuiszorg en wijkverplegers een belangrijke rol kunnen spelen. “Als zij bij de patiënt thuis zijn, kunnen ze een oogje in het zeil houden en de arts inschakelen als dat nodig is. Maar eerlijk gezegd hebben we nog geen goed beeld van hoe bewust deze doelgroep is van medicijngebruik tijdens hitte en ziektedagen. Het zou heel nuttig zijn om daar in een vervolgonderzoek beter naar te kijken.”