Tien jaar inzicht in regionaal ondernemersklimaat: de Entrepreneurial Ecosystem Index

Het is vooral de continuïteit die opvalt, in het regionale ondernemerschapsklimaat zoals beschreven in de Entrepreneurial Ecosystem Index 2026. Erik Stam, hoogleraar Strategie, Organisatie en Ondernemerschap wijst echter ook op de dynamiek die daaronder schuilgaat: de opkomst van ASML, het toenemend belang van buitenlands talent, energietekorten en enkele opvallende verschuivingen binnen Nederland. De variatie binnen Nederland is opvallend groot, maar wel relatief stabiel. Het is ook niet de Randstad versus de rest. Zuidoost Noord-Brabant, Groningen en Twente doen het op dit moment heel goed, en ook tien jaar geleden al. Bovendien gaat het ook niet overal in de Randstad goed. En als we ASML niet hadden, zou het veel slechter zijn, met name in Zuidoost Noord-Brabant.

Op donderdag 18 juni 2026 presenteren de Universiteit Utrecht en Birch Consultants de 2026 editie van de Entrepreneurial Ecosystem Index – de graadmeter van regionaal ondernemersklimaat in Nederland. Bij deze gelegenheid geven de onderzoekers ook inzicht geven in de ontwikkelingen van de afgelopen tien jaar, want al sinds 2016 verzamelen zij de relevante data daarover.

Ondernemerschap kun je niet creëren, je kunt ook niet op de stoel van ondernemers gaan zitten. We zien echter wel dat er enorm veel variatie is in de mate van ondernemerschap tussen landen en regio’s. Dus er moet iets in de condities zitten wat dat verklaart. Dat noemen we een Entrepreneurial Ecosystem, legt Erik Stam uit.

Voor  een OECD-bijeenkomst in Den Haag in 2013 was het nog een tamelijk onbekend begrip. Maar na opdrachten van het Ministerie van Binnenlandse Zaken (2014) om in kaart te brengen hoe ondernemerschapsbeleid nationaal verbeterd zou kunnen worden, en de Kamer van Koophandel die meer zicht en grip op het verbeteren van ondernemerschap in de regio wilde hebben, zijn Birch Consultants en de Universiteit Utrecht samen gaan optrekken om data te verzamelen.

De OECD vroeg vervolgens om een internationale vergelijking, vertelt Stam. Die hebben we samen met George Romme van de TU Eindhoven in 2016 gemaakt. Vervolgens wilde het Ministerie van Binnenlandse Zaken de regio’s weer in hun kracht zetten. Dus niet de gemeenten, niet de provincies, maar de regio’s. We hebben toen een rapport geschreven over het openbaar bestuur en ecosystemen voor de regio (2017) – daar komen de eerste analyses over regionale ecosystemen in voor. Uiteindelijk hebben we in 2018 onze eerste rapportage geschreven over de Entrepreneurial Ecosystems in Nederland geschreven, op basis van data uit 2016. Vandaar dat we nu, in 2026, kunnen zeggen: we hebben met de Index nu inzicht in tien jaar regionaal ondernemersklimaat in Nederland.

De Entrepreneurial Ecosystem Index 2026 

De Entrepreneurial Ecosystem Index laat vooral heel veel continuïteit zien. Erik Stam: Het gaat in de Index dan ook om trage structuren: kwaliteit van wet en regelgeving, fysieke infrastructuur, ondernemerscultuur, leiderschap, netwerken, investeringen in Research & Development, formele instituties, effectieve vraag, talent/human capital, investeringen. Er is wel heel veel regionaal verschil – dat was in 2016 zo en dat is nog steeds zo.

De variatie binnen Nederland is opvallend groot, zeker voor zo’n postzegelland, en relatief stabiel. Het is ook niet de Randstad versus de rest, zoals tien, twintig jaar geleden.

Tegelijkertijd constateert hij dat er veel dynamiek onder schuilgaat, de opkomst van ASML, het toenemend belang van buitenlands talent, energietekorten, en enkele opvallende verschuivingen binnen Nederland: De variatie binnen Nederland is opvallend groot, zeker voor zo’n postzegelland, en relatief stabiel. Het is ook niet de Randstad versus de rest, zoals tien, twintig jaar geleden. Zuidoost Noord-Brabant, Groningen en Twente doen het ook heel goed, bijvoorbeeld. Bovendien gaat het ook niet overal in de Randstad goed.

Wat is het ondernemende hart van Nederland? Groot Amsterdam of Brainport Eindhoven? Erik Stam: Brainport Eindhoven is echt de Research & Development motor van Nederland, maar de dominantie van enkele spelers kan ook ondernemerschap in de weg staan. Want als je jong en getalenteerd bent en je kunt 150.000 euro per jaar verdienen bij ASML of een startup beginnen waarvan de eerste drie jaar niet zeker is of je er een inkomen uit kunt krijgen, dan is de keuze voor veel mensen simpel. Amsterdam is meer een allround ecosysteem, en een hot spot voor jonge, kosmopolitische creatievelingen en de fintech sector.

De belangrijkste bevindingen in de Index van 2026 zijn:

• De eerste en laatste divisie blijven hetzelfde. De regio Delft-Westland staat bovenaan. In de kopgroep daarachter: Zuidoost Noord-Brabant/Brainport, Groot-Amsterdam, Leiden. Utrecht daar net achter, met Twente, Arnhem/Nijmegen.
• Anderzijds gaat het in Groot-Rijnmond niet zo goed. Met name Rotterdam Zuid en de haven hebben het lastig. Dat hangt onder andere samen met de concurrentiepositie van de haven en aan sociale integratie die achterblijft. Binnen de Randstad zakken de regio’s Den Haag en Haarlem wat af. 
• De periferie is de periferie gebleven, met uitzondering van stadsregio Groningen die een sprong vooruit gemaakt heeft en aansluiting met de top heeft gevonden. Deze regio is vooral sterker geworden op leiderschap en netwerken.
• De rest van het Noorden en ook Zeeland is echter juist wat achteruit gegaan. Dat is dus een dubbel slechte boodschap voor deze perifere regio’s.
• Zuid-Limburg heeft juist een sprong naar boven gemaakt. Deze sprong is met name te herleiden tot hogere scores op leiderschap, netwerken en financiering.
• Universiteitsregio’s doen het over het algemeen goed. Het trekt talent aan, er zijn veel partijen om mee samen te werken en dat jaagt vaak kennisinvesteringen aan.

ASML

De positie van ASML is zeer opvallend, zegt ook Stam: Landelijk van grote betekenis, maar in Zuidoost Noord-Brabant helemaal. Als we kijken naar de publieke en private Research & Development, dan zien we dat Nederland internationaal achterloopt (t.o.v. Europa en de OESO landen). Maar ASML zorgt ervoor dat maar liefst 8 procent van het Bruto Regionaal Product van Zuidoost Noord-Brabant wordt geïnvesteerd in R&D, wat extreem hoog is. Als je kijkt naar de top tien investeerders in R&D in Nederland heeft ASML alleen al meer geïnvesteerd dan de rest van de top tien bij elkaar.

Dat maakt echter ook kwetsbaar, zegt hij: Als China of de VS zeggen: wij gaan Nederland verbieden om die chipmachines te maken en te verkopen, dan is onze enige grote R&D-motor in gevaar. We hebben dan geen andere spelers van hetzelfde formaat meer. Dus tel je zegeningen, maar besef dat het niet goed is om daarvan afhankelijk te zijn.

Ondernemerschapsklimaat in Nederland

Op basis van de Index zelf kan Stam weinig uitspraken doen over het ondernemerschapsklimaat in Nederland, omdat die met name de verdeling over Nederland betreft. Toch levert zijn nationale en internationale onderzoek naar ondernemerschap hem wel het inzicht op dat zelfs de zwakste regio’s van Nederland nog boven het Europese gemiddelde staan, en dat het over het algemeen vooruitgaat in Nederland.

Zelfs de zwakste regio’s van Nederland staan boven het Europese gemiddelde. Over het algemeen gaat het vooruit in Nederland.

Er zijn wel een paar structurele tekortkomingen, zegt hij. De arbeidsmarkt is lastig, de regelgeving voor werk is nog steeds niet optimaal en er zijn nieuwe hoofdpijndossiers bijgekomen: energie (dat was tien jaar geleden niet zo en is nu echt een bottleneck), obstakels voor buitenlands talent en onbetrouwbaar, onvoorspelbaar beleid. Dat was tien jaar geleden wel echt anders, aldus Stam.

Positief is dat er steeds meer organisaties zijn die zich inzetten voor ondernemerschap: de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROMs), startup organisaties, TechLeap etc. En ook dat bijvoorbeeld ASML ongelofelijk goed gaat. Als we ASML niet hadden, zou het veel slechter zijn.

Internationaal onderzoeksprogramma

Ondertussen doen we bij de Universiteit Utrecht heel veel onderzoek naar ondernemerschap en economische ontwikkeling, zegt Stam. We werken mee aan de Global Entrepreneurship Monitor, doen samen met de faculteit Geowetenschappen onderzoek naar regionale ontwikkeling en duurzaamheidstransities’. Een hele stroom promovendi deed nationaal, internationaal, in Europa en nu ook in Afrika onderzoek naar ondernemerschap. Maar het is begonnen in Nederland, op postzegelformaat – omdat het makkelijk is, en de data voorhanden zijn. We zitten als het gaat om databeschikbaarheid en welvaart in Nederland ongeveer tegen het plafond in de wereld. Dat realiseren we ons vaak niet.

We hebben dat dus met veel jonge, slimme onderzoekers uitgebreid naar Europa, gaat hij verder, en we hebben met de OECD een alliantie opgezet en een platform ingericht dat ondernemerschap meet voor alle OECD-landen. Dat hebben we nu ook voor alle Afrikaanse landen opnieuw gedaan. Het is een heel succesvol programma geworden, allemaal geboren uit dit onderzoek in Nederland. Het is extra leuk dat we dat nu tien jaar later in Utrecht kunnen vieren.’

Evenement 18 juni 

Tien jaar Entrepreneurial Ecosystem Index in Nederland wordt gevierd op 18 juni 2026. Tijdens deze bijeenkomt bij Dotslash Utrecht geven onder andere  Chantal Dietvorst-ten Tije (Managing Director Ecosystems Development bij de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij) en Anne-Wil Lucas (voormalig Tweede Kamerlid, nu Waterinstituut Leeuwarden) duiding aan de inzichten in tien jaar regionaal ondernemersklimaat en presenteren Birch Consultants en de Universiteit Utrecht de cijfers van 2026.

Meer informatie

Wilt u meer weten? Download dan de Entrepreneurial Ecosystem Index 2026 of neem contact op met Erik Stam: e.stam@uu.nl.