28 september 2018

‘Stroomversnelling voor vrij toegankelijke wetenschap’

Open access buttons

Vrije (online en onherroepelijke) toegang tot wetenschappelijke publicaties voor iedereen, ofwel: open access (OA). Al jaren wordt erover gediscussieerd, maar nu lijkt er sprake van een stroomversnelling. Vanaf 1 januari 2020 moeten alle publiek gefinancierde wetenschappelijke artikelen open access gepubliceerd worden.

In een recent plan (PlanS) van de EU en een groep internationale onderzoekfinanciers, waaronder NWO*, zijn de voorwaarden stevig aangescherpt. Wat betekent dit plan voor universiteiten, voor individuele wetenschappers en voor uitgeverijen?

 

Anton Pijpers, voorzitter van het College van Bestuur én onderhandelaar met grote uitgeverijen namens de VSNU**, is dit plan goed nieuws voor de Universiteit Utrecht? 

“Ja, want door publieke middelen gefinancierd onderzoek moet ook voor het publiek beschikbaar zijn. Het geld voor de aanschaf van wetenschappelijke literatuur komt voor een groot deel van de belastingbetaler en men raakt zich ervan bewust dat er op een verantwoorder manier mee moet worden omgesprongen.

Open access publiceren zorgt ook voor bredere impact doordat artikelen beter vind- en doorzoekbaar worden en sneller worden geciteerd. We willen als Universiteit Utrecht op dit gebied vooroplopen vanuit de overtuiging dat wetenschappelijk onderzoek beter kan bijdragen aan oplossingen voor complexe problemen als kennis zo veel en zo snel mogelijk gedeeld wordt.

Het tot nu toe heersende wetenschappelijke communicatiemodel is bovendien gewoon niet meer houdbaar: onderzoekers die het meeste werk doen, uitgevers die peperdure tijdschriften verkopen en bibliotheken - waar de budgetten onder druk staan - die deze tijdschriften moeten kopen.”

Wat doet de UU om te zorgen dat ze inderdaad vooroploopt?  

Anton: “We starten met een Open Science Programma. Het wordt aangestuurd door het Open Science Platform, dat leden bevat uit de hele breedte van de onderzoeksgemeenschap. Voorzitter van het platform Frank Miedema (decaan van de faculteit Geneeskunde) en programmamanager Anja Smit (directeur van de universiteitsbibliotheek (UB)) gaan zich buigen over de inrichting van het programma en de koers richting 2020. Alle decanen steunen het plan.”

Jeroen Sondervan, open access-specialist bij de UB en redacteur voor de nationale website openaccess.nl, gaat honderd procent open access in 2020 lukken, denk je? 

“Dat is wel zeer ambitieus. Naar verwachting (de cijfers komen nog) was in 2017 zo’n 50-52 procent van alle gepubliceerde artikelen in Nederland vrij toegankelijk. Het zou betekenen dat we in iets meer dan een jaar nog de helft moeten overbruggen met uitgeversafspraken. Dat is een lastige kluif. Met PlanS hopen de EU en de onderzoeksfinanciers uitgevers te bewegen sneller over te stappen naar een open access-uitgeefmodel. Deze druk van onderzoeksfinanciers zal hopelijk forceren dat we de komende jaren alsnog met alle universiteiten op honderd procent kunnen komen.”

Worden vooraanstaande tijdschriften als Science en Nature nu ook gedwongen tot een transitie naar open access? 

Jeroen: “Nee. Het is een globale markt en deze open access-discussie speelt nu met name in Europa. Science en Nature Research hebben wel al full open access journals (bijv. Science Advancesen Nature Communications), maar voor andere tijdschriften in hun portfolio handhaven ze naar verwachting hun abonnementen voor de flagship tijdschriften en het hybride model***. Om bovenstaande transitie echt vaart te geven is er een bredere coalitie nodig dat PlanS ondersteunt.”

Dus onderzoek dat is gefinancierd door één van de partijen die meedoen aan PlanS, kan straks niet meer in Science of Nature worden gepubliceerd?

Jeroen: “Die financiers ondersteunen inderdaad geen publicatiekosten van hybride journals. Sterker nog, ze accepteren de hybride journals helemaal niet meer als publicatieroute. Veel is nog onduidelijk voor wat betreft de uitvoering. Maar onderzoekers worden zo gedwongen om andere wegen te bewandelen en mogelijk een ander tijdschrift te kiezen.”

Frank Miedema, hebben onderzoekers hier over het algemeen begrip voor? 

“Voor veel onderzoekers zal het niet als muziek in de oren klinken, maar we moeten ons als academische gemeenschap de vraag stellen waarom deze tijdschriften zijn zoals ze zijn. Wij houden dit systeem voor een groot deel zelf in stand door te veel nadruk te leggen op bijvoorbeeld Journal Impact Factors en soortgelijke metrics, die maar al te vaak worden verzorgd door commerciële partijen of een uitgeverij die ook het tijdschrift beheert.

Uitgeverijen gebruiken dit om prestigieuze tijdschriften nog prestigieuzer te maken en er vervolgens heel veel geld voor te vragen. Onderzoek laat zien: hoe hoger de Impact Factors, hoe hoger de publicatiekosten. Er gaan geluiden op om ook naar andere factoren te kijken om (academische en maatschappelijke) impact te meten.”

Zijn er ook collega’s die op dit moment geen voorstander zijn van (volledige) open access? Zo ja, wat zijn hun bezwaren?

Frank: “Er is veel zorg over hoe we de kwaliteit van onderzoek bepalen als we niet meer voornamelijk afgaan op de impact factoren van tijdschriften. Hoewel we weten dat onderzoekers daarop niet beoordeeld mogen worden, wordt het in veel disciplines nog steeds gebruikt in commissies die onderzoekers en/of projectvoorstellen beoordelen. We zullen weer meer echte peer review gaan doen, inhoudelijke evaluaties. Dat kost meer tijd maar doet meer recht aan de onderzoekers. Op veel plekken wordt overigens weldegelijk inhoudelijk beoordeeld, maar het staat onder druk door de grote aanvraagdruk.”

Jeroen, waar kunnen medewerkers terecht voor vragen, hulp en ondersteuning op het gebied van open access?

“De UB houdt zich al vijftien jaar intensief bezig met open access. We helpen onderzoekers bijvoorbeeld met het opzetten van open access tijdschriften of met het financieren van publicatiekosten. Inmiddels is er een team experts voor onder meer open access voor publicaties, open onderzoeksdata en auteursrechten. Deze groep is nauw betrokken bij verschillende lokale en landelijke initiatieven rond open science en staat klaar om onderzoekers te helpen met hun vragen. Bekijk de UB website en/of neem contact op via bibliotheek@uu.nl.”  

* Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
** Vereniging van Samenwerkende Universiteiten
*** Dit zijn tijdschriften die een abonnementenmodel hanteren, maar aan auteurs de optie bieden om artikelen ‘vrij’ te kopen.