Schadelijke dementie-eiwitten eindelijk meetbaar

Vroegtijdig vaststellen of iemand dementie heeft komt nu een stap dichterbij, dankzij een nieuwe meetmethode van Utrechtse scheikundigen. Zij maakten de groei van beruchte eiwitklontjes die een rol spelen bij ziektes zoals alzheimer, parkinson of huntington voor het eerst direct meetbaar, ook in het bloed. De chemici Françoise Dekker, Júlia Aragonès Pedrola en Stefan Rüdiger publiceren hun ontdekking vandaag in het vakblad PNAS, samen met internationale collega’s.

Het grote probleem bij alzheimer en andere vormen van dementie is dat de ziekte al lang is begonnen voordat iemand dat merkt. De eerste schadelijke processen die de hersenen langzaam maar zeker aantasten voltrekken zich jarenlang in stilte. De patiënt merkt daar meestal niets van. Maar ondertussen bouwen zich de eerste schadelijke eiwitklonteringen die leiden tot dementie langzaam op. 

Met bestaande technieken zijn die vroege, verborgen veranderingen nauwelijks op te sporen. Tegen de tijd dat geheugenverlies en andere symptomen zichtbaar worden, is de schade al grotendeels aangericht. Daardoor kan een behandeling meestal pas laat beginnen of heeft het helemaal geen baat meer. Dit maakt de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen extra lastig: je bent te laat bent en de mogelijke werking is moeilijk meetbaar.

‘Verf’ maakt eiwitten meetbaar

Met een nieuwe techniek die eiwitten als het ware verft, is het nu mogelijk om de allereerste, piepkleine eiwitklontjes duidelijk in beeld te brengen. Het is zelfs mogelijk om te meten hoe lang ze zijn, wat aangeeft hoe vergevorderd de ziekte is. Daarmee zou je het verloop van de ziekte tot in detail kunnen volgen.

Een soort 'verf' maakt de eiwitklontjes zichtbaar die verband houden met dementie.

Direct meetbaar

FibrilPaint is bovendien fluorescerend. Het geeft licht als je het met speciale meetapparatuur bestudeert. Op die manier kun je zien hoe groot de fibrillen zijn, vanaf de allereerste piepkleine klontjes tot volledig uitgegroeide structuren. Een groot voordeel is dat bloed of hersenvocht van patiënten direct door te meten zijn, terwijl normaal gesproken allerlei voorbehandelingen nodig zijn om eiwitten betrouwbaar te kunnen meten.

De groei van fibrillen kunnen we nu stap voor stap volgen met FibrilPaint

“We konden zulke fibrillen al wel zien onder een elektronenmicroscoop zien. Maar die aanpak werkt heel lastig als je het wil meten in bloed of hersenvocht,” zegt Stefan Rüdiger, hoogleraar Protein Chemistry of Disease aan de Universiteit Utrecht. “Met FibrilPaint kunnen we hun groei nu stap voor stap volgen in vloeistof.”

Medicijn tegen dementie

De onderzoekers verwachten dat FibrilPaint kan helpen om de ontwikkeling van medicijnen tegen dementie te verbeteren. “Met onze techniek kunnen we straks veel nauwkeuriger het ziekteverloop volgen, en vaststellen of een behandeling werkt”, zegt Dekker. De onderzoekers hebben inmiddels een start-up opgericht, genaamd NeuroTidal Diagnostics, om FibrilPaint in de praktijk te brengen. Op deze manier kunnen ze aansluiten bij klinische studies van medicijnen tegen dementie. 

Met onze techniek kunnen we straks veel nauwkeuriger het ziekteverloop volgen, en vaststellen of een behandeling werkt

Te ambitieus?

Voor Rüdiger is het bovendien een persoonlijk hoogtepunt. “Drie jaar geleden beschreef ik het idee voor FibrilPaint al eens toen ik een grote onderzoeksbeurs aanvroeg. Toen werd dat idee afgewezen, omdat het te ambitieus zou zijn. Ik zette echter door, en ging op zoek naar andere manieren om FibrilPaint te ontwikkelen. Dat we nu alsnog zover zijn gekomen, voelt als een echte mijlpaal.”

De ontwikkeling van FibrilPaint is het resultaat van intensieve samenwerking tussen Utrechtse onderzoekers en internationale partners. Financiële bijdragen aan het programma werden geleverd door onder andere Alzheimer Nederland, Campagneteam Huntington en het onderzoeksconsortium FLOW, dat onderdeel is van het Zwaartekrachtprogramma van NWO.