4 juni 2019

Probleem van plastic afval domineert Impact Night 2019

Merijn Tinga
Merijn Tinga (de Plastic Soup Surfer) wil het afvalprobleem van plastic flesjes oplossen.

Met de Skyscraper walvis als prachtige, confronterende waarschuwing aan de poort van de stad, was het logisch dat de Impact Night van de faculteit Recht, Economie, Bestuur en Organisatie in het teken stond van duurzaamheid. De faculteit haalde de walvis naar Utrecht en het beest van plastic afval symboliseert de betrokkenheid bij het duurzaamheidsvraagstuk. Samen met bedrijven, maatschappelijke organisaties, partners en alumni, bespraken wetenschappers op Impact Night wat ons te doen staat om de aarde beter te beschermen.

Kunnen we hier blijven wonen?

Deltacommissaris Peter Glas “mijn guilty pleasure is een biefstukje af en toe”, zorgde voor een vrolijke noot, na een korte quiz in de zaal over milieuproblemen en gedrag. De bioloog en jurist staat sinds januari 2019 aan het hoofd van het Nederlands Deltaprogramma en vertelde wat de overheid doet om Nederland te beschermen tegen hoogwater, de gevolgen van klimaatverandering en de zorg voor voldoende zoetwater. Hij deed dat in klare taal. “We wachten niet op een ramp, we kijken vooruit.” Zo’n 12 jaar. “Het draait om de vraag: kunnen we hier, in deze delta blijven wonen? Het antwoord is ja, mits…”

Peter Glas
Deltacommissaris Peter Glas

Anders dan in de recente discussies over het klimaat, is het Deltaprogramma niet zo gepolitiseerd, vertelt Glas. "Er is altijd unaniem steun geweest voor de begroting en de uitvoering van het programma. De sleutel daarvoor noemt hij “multilevel governance”. Voorstellen voor waterveiligheid, ruimtelijke adaptatie rondom bijvoorbeeld rivieren en de beschikbaarheid van zoetwater worden opgehaald in zeven Nederlandse regio’s, bij kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties. Uiteindelijk beslist het kabinet welke voorstellen worden uitgevoerd.

“De strategie is zacht waar het kan, hard waar het moet”, aldus Glas. In 2017 kwamen er bijvoorbeeld nieuwe normen voor de dijken, die dankzij een begroting waarover gestemd is, wettelijk zijn geborgd. Succes komt voor uit drie stappen, aldus de Deltacommissaris: vertrek vanuit kennis (‘No Fact Free Politics’), stel de maatschappelijke opgave centraal (bijvoorbeeld de veiligheid van burgers) en kies een flexibele aanpak. Bij een kurkdroge zomer zoals die van vorig jaar, moet je je strategie rondom zoetwater kunnen aanpassen.

Els Otterman
Els Otterman, hoogheemraad van waterschap De Stichtse Rijnlanden

De kraan repareren

De tweede en derde presentaties van de avond kwamen van Roland Amoureus van afvalverwerker RENEWI en Els Otterman van het hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden. En waar de eerste nog best optimistisch was over de transitie naar meer duurzaamheid (de klant wil het, het bedrijf moet het en het milieu eist het) was Otterman namens het waterschap wat onzekerder. “Er gaat heel veel tijd zitten in het zuiveren van plastic uit water. We kunnen het er tot op zekere hoogte wel uithalen, maar het zou fijn zijn als het helemaal niet in het water terecht komt. We willen de burger wel handelingsperspectief bieden - spoel geen latex verfrollers uit, was je fleecetrui niet zo vaak - maar het ontbreekt gewoon overal aan kennis. Zelfs wij weten de oplossing tegen plastic of microplastics vaak niet.”

Een poster van Loesje ondersteund haar noodkreet. “Het is gewoon lekkerder dweilen als je weet dat ondertussen tenminste iemand probeert de kraan te repareren.” Later op de avond zal ze ook nog een positieve kanttekening plaatsen. De rivieren in Nederland zijn al veel schoner dan in de jaren ‘80 en het waterschap werkt aan grote eigen ambities: zoals volledig energieneutraal werken in 2030.

Wat zijn de beloften van politici waard?

Een vurige Merijn Tinga, alias de plastic soup surfer, brengt daarna energie in de zaal. “Bedrijven gaan het probleem van plastic niet oplossen! De productie van plastic neemt helaas alleen maar toe. Bedrijven wijzen naar de consument en schermen met recycling. Maar niet alle plastic is recyclebaar. We hebben een systemische verandering nodig!” Tinga kreeg ook via de politiek zaken wel zaken voor elkaar. Er werd in 2017 een Plastic Soup Surfer 2017 motie aangenomen in Den Haag die statiegeld op kleine flesjes moet regelen. Hij vraagt zich alleen zeer realistisch af: “Wat zijn de beloften van politici waard?” Beter kijken we naar ons eigen gedrag: elke actie wij nemen, heeft resultaat dus koop minder plastic!

Tummers, Toxopeus en Backes
Lars Tummers, Helen Toxopeus en Chris Backes (links) Daarnaast vice-decaan Maatschappelijke Impact Mirko Noordegraaf. Op rechts: Ronald Amoureus (RENEWI), Merijn Tinga (Plastic Soup Surfer) en Els Otterman (Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden).
REBO Impact Night 2019

Drie wetenschappers van de faculteit komen daarna aan het woord: Lars Tummers, hoogleraar Publiek Management en Gedrag, Chris Backes, hoogleraar Omgevingsrecht en Helen Toxopeus, onderzoeker bij het Sustainable Finance Lab en de Utrecht School of Economics. Vanuit hun eigen disciplines vertellen zij wat er wél en niet bijdraagt aan de transitie naar een meer duurzame samenleving. “Kijk uit voor moral licensing”, zegt Tummers. “Dat is wanneer mensen vinden: ik doe al genoeg. Ik draag duurzaam geproduceerde kleding, dus ik mag wél lang douchen.” Als het aankomt op gedrag en nudging werken zowel de stok als de wortel (subsidies) maar is zeker ook een belangrijke rol weggelegd voor communicatie. The krant The Guardian schrijft niet meer over climate change, maar climate crisis. Ik zou nog een stap verder gaan in framing: het uitsterven van de mens!” Ook doet hij een opmerkelijke publieke belofte deze avond: “Ik ga alle vliegreizen die ik maak, compenseren door voor mijn CO2 uitstoot te betalen.” Publieke afspraken helpen en zorgen dat je je eraan houdt, zegt hij.

Econoom Helen Toxopeus ziet heil in de “homo corporate”, de samenwerkende mens, die collectief actie onderneemt. Dat zorgt ervoor dat als jij zegt dat je stopt met goedkope city trip vluchten, je niet wordt weggezet als Gekke Henkie, maar serieus genomen wordt. Chris Backes vertelt dat volgens hem het recht, niet alleen de regels in de maatschappij stelt, maar ook een duw in de goede richting geeft. “Het recht moet ook pushen.” Ook hij onderstreept het belang van samenwerking tussen wetenschappers van verschillende disciplines. : Als wij wet- en regelgeving bestuderen, halen we er regelmatig bèta onderzoekers bij. Stel we willen bijvoorbeeld wat doen aan het feit dat weggegooide tapijten niet gerecycled worden, want er zitten schadelijke stoffen in: dan moet je weten: kunnen die schadelijke stoffen eruit?” Kunnen we niet vaker bedrijven beschuldigen van een onrechtmatige daad? stelt iemand uit de zaal voor. “U weet dat wat u doet schadelijk is en tóch doet u het." "Dat middel is recent al ingezet in een procedure van milieuorganisaties tegen Shell", zegt Backes glimlachend. Maar ook bij dit juridisch instrument zijn vele kanttekeningen te plaatsen. Het is wel een belangrijk signaal.

Zonder te somberen werd de Impact Night afgesloten met de conclusie dat er aan heel veel radertjes gedraaid moet worden voor die transitie naar duurzaamheid. Door burgers, door de overheid, door wetten, door economische processen, door wetenschappers.

REBO Impact Night 2019
Maskeradezaal in het Academiegebouw tijdens Impact Night 2019.