Polarisatie wint terrein als we wetenschap niet begrijpen

In een democratie moeten burgers kritisch kunnen meedenken over maatschappelijke vraagstukken als kernenergie, duurzaamheid of AI. Daarvoor is wetenschappelijke geletterdheid essentieel: begrijpen hoe wetenschap werkt en informatie kritisch kunnen beoordelen, zodat publieke discussies inhoudelijk blijven en we weerbaar zijn tegen nepnieuws. Toch ziet de vorig jaar benoemde hoogleraar Ralph Meulenbroeks dat jongeren hier steeds minder toe in staat zijn. In zijn oratie op 11 maart liet hij zien wat nodig is om het tij te keren.

Polariserende berichten over wetenschappelijke thema’s zijn aan de orde van de dag. Of het nu gaat om klimaatverandering, stikstof, vaccins of energie: politici en influencers nemen regelmatig hun toevlucht tot een simplistische uitleg om hun punt te kunnen maken. Vervolgens is er een hele reeks bewoordingen om de tegenpartij weg te zetten. De één is een klimaatalarmist, de ander een klimaatontkenner. 

Kritische burgers

Wil je als samenleving het werkelijke debat voeren, dan heb je wetenschappelijk geletterde burgers nodig. Dat is de boodschap die Ralph Meulenbroeks, hoogleraar Wetenschappelijke Geletterdheid, zijn toehoorders meegeeft tijdens zijn oratie. Wetenschap en maatschappij zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden en burgers dienen er genoeg van te begrijpen om kritisch te kunnen meedenken over die relatie. Alleen dán is het mogelijk om maatschappelijke discussies op niveau te voeren. 

Het baart Meulenbroeks dan ook zorgen dat de wetenschappelijke geletterdheid onder Nederlandse vijftienjarigen de laatste decennia is gedaald. PISA laat zien dat we in die periode van een ruim bovengemiddelde score zijn afgezakt naar een score van net bovengemiddeld.

Autonome motivatie is de sleutel tot goed onderwijs en de ontwikkeling van wetenschappelijke geletterdheid

Wetenschappelijke geletterdheid ontwikkelen

Wil je wetenschappelijke geletterdheid ontwikkelen bij leerlingen, dan zijn goede bètaleraren van groot belang, stelt Meulenbroeks. En omdat we hier kampen met een tekort, komt de hoogleraar met oplossingen om dit aan te pakken.

Stap één is wat hem betreft: enthousiasmeren. Laat bètastudenten kennismaken met het onderwijs, met een betaalde bijbaan als assistent van een leraar. Meulenbroeks en collega’s publiceerden afgelopen december een rapport waarin ze aantonen dat dit concept, getoetst in het project StudentinzetopSchool, werkt. Het geeft studenten een beter beeld van het leraarschap. En dat niet alleen. Het verbetert de prestaties van de leerlingen én verlaagt de werkdruk van de docent. StudentinzetopSchool kwam zelfs in een kamerbrief terecht. 

Stap twee is het wegnemen van de financiële drempel voor afgestudeerden met een wetenschappelijke master om een lerarenopleiding te volgen. Meulenbroeks stelt voor om de lerarenopleiding aan te bieden als een betaald leer-werktraject, zodat studenten tijdens hun opleiding al een salaris ontvangen. Dit plan leeft al langer en krijgt aandacht in het nieuwe regeerakkoord.

Stap drie is het behouden van leraren, door ervoor te zorgen dat ze zich kunnen blijven ontwikkelen en het werk leuk blijven vinden. Dat kan bijvoorbeeld met een beurs.

Autonome motivatie

Naast goede leraren, is het belangrijk dat leerlingen autonoom gemotiveerd zijn om iets te leren. Tal van experimentele studies laten zien dat prestaties toenemen naarmate de leerling niet het gevoel heeft dat iets moet, maar het zelf wil. “Het is de sleutel tot goed onderwijs en de ontwikkeling van wetenschappelijke geletterdheid”, stelt Meulenbroeks. Hoe je dat bereikt? Zet leerlingen niet onder druk en ondersteun ze in hun basisbehoeftes. Geef ze bijvoorbeeld genoeg autonomie en het gevoel dat ze tegen een taak zijn opgewassen. 

Als je studenten wilt leren om grote hoeveelheden data te verwerken, dan sta je het gebruik van AI bij toetsing toe

AI in het onderwijs

AI vormt een rode draad in de oratie van Meulenbroeks. Het is een wetenschappelijke ontwikkeling met veel impact op de maatschappij en dus een dankbaar en actueel voorbeeld om het belang van wetenschappelijke geletterdheid te benadrukken. 

Daarnaast is AI zélf een van de grote thema’s binnen Meulenbroeks’ leerstoel. Samen met collega’s onderzoekt hij welke rol generatieve AI speelt in goed bètaonderwijs. Zijn conclusie: ondanks de enorme impact, blijft de essentie van onderwijs hetzelfde. Er zijn (1) leerdoelen en (2) activiteiten waarmee die doelen worden bereikt. Tot slot wordt er (3) getoetst. Sommige doelen krijgen misschien een AI-element, zoals ‘het verwerken van grote hoeveelheden data’, maar deze drietrapsraket blijft ongewijzigd. 

Of studenten AI mogen gebruiken bij de toetsing, hangt wat Meulenbroeks betreft af van het leerdoel. Als je studenten wilt leren om grote hoeveelheden data te verwerken, dan sta je natuurlijk het gebruik van AI toe. Wil je dat studenten leren hoe ze via peer feedback een onderzoeksvoorstel kunnen verbeteren, dan kun je schriftelijke feedback prima vervangen door een postersessie. 

Lees hier meer over Ralph Meulenbroeks.