Op 12 augustus vindt een astronomisch wonder plaats

Op 12 augustus 2026 zullen miljoenen mensen getuige zijn van een uitzonderlijk natuurverschijnsel: dankzij een totale zonsverduistering verandert de dag twee keer in nacht. Alleen mensen die zich langs een smalle strook van het aardoppervlak bevinden, zullen volledige duisternis ervaren. Een groot deel van Europa, waaronder Nederland, kan echter wel genieten van een gedeeltelijke zonsverduistering, waarbij het lijkt alsof de maan een grote hap uit de zon neemt. Sterrenkundehistoricus Rob van Gent legt uit wat een zonsverduistering precies is en waarom dit verschijnsel mensen over de hele wereld blijft fascineren.

Wat is een zonsverduistering?

Een zonsverduistering vindt plaats wanneer de nieuwe maan tussen de zon en de aarde in komt te staan en de smalle schaduwkegel van de maan op de aarde valt. Daardoor wordt de zon vanuit ons perspectief gedeeltelijk of volledig aan het zicht onttrokken, gedurende enkele seconden tot enkele minuten. Afhankelijk van hoe precies de drie hemellichamen op één lijn staan, kan de verduistering totaal, gedeeltelijk of ringvormig zijn.

Tijdens een totale zonsverduistering bedekt de maan de zon volledig, waardoor de zwakke buitenste atmosfeer van de zon, de corona, zichtbaar wordt. Bij een gedeeltelijke zonsverduistering wordt slechts een deel van de zon aan het zicht onttrokken. Een ringvormige zonsverduistering ontstaat wanneer de maan zich te ver van de aarde bevindt en daardoor te klein lijkt om de zon volledig te bedekken. Rond de rand van de maan blijft dan een heldere ring van zonlicht zichtbaar.

Vaak, maar zeldzaam

“Hoewel er gemiddeld iedere achttien maanden ergens op aarde een totale zonsverduistering plaatsvindt, kan het eeuwen duren voordat je er vanaf een specifieke locatie één kunt zien,” zegt Van Gent. De laatste totale zonsverduistering die vanuit Nederland zichtbaar was, vond plaats op 3 mei 1715. De volgende is pas op 7 oktober 2135 te zien. “Daarom reizen veel mensen de hele wereld over om zo’n gebeurtenis mee te maken.”

Dat een totale zonsverduistering mogelijk is, is te danken aan een buitengewoon astronomisch toeval, legt Van Gent uit. “Hoewel de zon 400 keer groter is dan de maan, staat de zon ook ongeveer 400 keer verder van de aarde. Daardoor lijken ze aan de hemel ongeveer even groot. Het resultaat is een verschijnsel dat uniek is voor de aarde; voor zover we weten kan geen enkele andere planeet in ons zonnestelsel zo’n visueel spektakel bieden.”

Een paar minuten vol ontzag

Mensen die een totale zonsverduistering hebben meegemaakt, beschrijven de ervaring vaak als levensveranderend. Rob van Gent, die in augustus 1999 naar Karlsruhe in Duitsland reisde om de zonsverduistering te bekijken, noemt het “een ervaring die je niet mag missen”.

“Terwijl de maan langzaam voor de zon schuift, worden de schaduwen scherper en werpen bomen kleine sikkelvormige zonnetjes op de grond. Naarmate het steeds donkerder wordt, daalt de temperatuur enkele graden en worden vogels stil of vliegen ze terug naar hun nesten, alsof het nacht is,” herinnert hij zich. “En dan verschijnt plotseling de corona rond de zwarte schijf van de maan. Het is een schitterend gezicht.”

Onderzoek naar de reacties van mensen tijdens een totale zonsverduistering heeft aangetoond dat zij een sterker gevoel van ontzag en verwondering ervaren. Uit een onderzoek naar berichten op sociale media na de zonsverduistering die in 2017 over de Verenigde Staten trok, bleek dat mensen aanzienlijk vaker het woord “we” gebruikten dan “ik”. Dat wijst erop dat de gedeelde ervaring het gevoel van verbondenheid versterkte.

Waarom is onderzoek naar totale zonsverduisteringen belangrijk?

Gedurende een groot deel van de menselijke geschiedenis riepen totale zonsverduisteringen angst en bijgeloof op. “In veel oude culturen werd het plotseling verdwijnen van de zon gezien als een hemels voorteken dat gevolgen kon hebben voor koningen en heersers. Wie aan de macht was, wilde weten of zulke gebeurtenissen konden worden voorspeld. Je zou kunnen zeggen dat dit de drijvende kracht was achter de pogingen van vroege astronomen om zonsverduisteringen te voorspellen,” legt Van Gent uit.

De eerste geregistreerde voorspelling van een totale zonsverduistering wordt toegeschreven aan de Griekse filosoof Thales van Milete. In 585 v.Chr. zou een totale zonsverduistering een veldslag tussen de Lydiërs en de Meden hebben onderbroken. Volgens de Griekse historicus Herodotus werd de onverwachte duisternis opgevat als een boodschap van de goden. De twee legers legden daarop hun wapens neer en onderhandelden over een vredesverdrag.

Naarmate de astronomie zich verder ontwikkelde, veranderden zonsverduisteringen van onheilspellende voortekenen in kansen om nieuwe kennis op te doen. Dat gebeurde bijvoorbeeld in 968, toen de Byzantijnse historicus Leo de Diaken waarschijnlijk als eerste de corona van de zon beschreef. Tijdens de zonsverduistering van 1868 ontdekten de Franse astronoom Pierre Janssen en de Engelse astronoom Joseph Norman Lockyer onafhankelijk van elkaar een nieuw element dat nog nooit eerder op aarde was waargenomen. Het kreeg de naam helium. 

En in 1919, toen twee Britse onderzoeksteams dezelfde zonsverduistering vanaf twee verschillende locaties observeerden. Hun waarnemingen hielpen bij het testen van de relativiteitstheorie van Albert Einstein.

“Voordat ruimtetelescopen werden ingezet, boden totale zonsverduisteringen astronomen de enige mogelijkheid om de corona van de zon rechtstreeks vanaf de aarde te bestuderen. Normaal gesproken wordt die overspoeld door het intense licht van de zon,” legt Van Gent uit. “Sinds de jaren zeventig kunnen we een satelliet in een baan om de aarde brengen en het zonlicht kunstmatig blokkeren met een kleine schijf, waardoor we op elk moment van de dag omstandigheden kunnen nabootsen die vergelijkbaar zijn met die tijdens een zonsverduistering.

Maar een totale zonsverduistering blijft een indrukwekkend natuurverschijnsel,” zegt hij. “Als er bij jou in de buurt een totale zonsverduistering plaatsvindt, doe dan vooral de moeite om die daadwerkelijk te bekijken. Het is een ervaring die je maar één keer in je leven meemaakt.”