18 december 2018

Open science verandert de academische wereld

Ontwikkelingen in 2018 die de wetenschap beïnvloeden

Volgens het huidige regeerakkoord (2017 t/m 2021) wordt open science de norm in wetenschappelijk onderzoek. Ook in het strategisch plan van de Universiteit Utrecht is de ambitie beschreven om voorop te lopen op het gebied van open science. Wat houdt het ook alweer in open science en wat gebeurde er in 2018 waardoor wetenschappelijk onderzoek in 2019 nooit meer hetzelfde zal zijn?

Wat houdt open science in?

Open science houdt in dat wetenschappers hun onderzoeksproces en -resultaten zoveel mogelijk open delen, zodat deze voor iedereen beschikbaar zijn. De wetenschapper creëert op die manier transparantie en versterkt de wetenschappelijke en maatschappelijke impact van het onderzoek.

De open science beweging is begonnen bij onderzoekers. Zij streven naar een open wetenschapsmodel vanuit het principe dat de samenleving dan optimaal profiteert van onderzoek. Van de andere kant wordt open science steeds meer een voorwaarde waaraan wetenschappers moeten voldoen. Financiers van onderzoek kunnen bijvoorbeeld eisen stellen aan de aan de publicatievorm of het open delen van data van het onderzoek.

Dat de beweging naar meer open vormen van wetenschap een duidelijke trend is, staat buiten kijf. Wat speelde er in 2018 voor kwesties op dit gebied? We lichten vijf grote ontwikkelingen uit.

Open Science Programma & Platform Universiteit Utrecht

In september 2018 gaf het College van Bestuur goedkeuring voor de start van het Open Science Programma van de Universiteit Utrecht. Het UU Open Science Programma is toegespitst op de volgende vijf onderwerpen:

  • Open access
  • FAIR & open data
  • Open software
  • Outreach and public engagement
  • Rewards and incentives

Om meer te weten te komen over de scope en de doelen van het programma leest u de meest recente versie van het Open Science Programma (Engelstalig).

Alle faculteitsdecanen van de Universiteit Utrecht zien open science als een actueel thema en steunen het plan. Het Open Science Programma wordt aangestuurd door het Open Science Platform. Prof. dr. Frank Miedema is voorzitter van dit platform. Drs. Anja Smit is benoemd tot secretaris. Zij zullen zich richten op de verdere inrichting van het programma en de koers van het programma richting 2021 vaststellen.

Plan S

Vanaf 1 januari 2020 moeten alle publiek gefinancierde wetenschappelijke artikelen open access gepubliceerd worden. Dat is de kern van Plan S dat cOAlition S, een internationale groep van onderzoeksfinanciers waaronder de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), in september 2018 bekend maakte. Dit plan brengt open access publicaties in een stroomversnelling. Daarmee komt de volledig vrije toegankelijkheid van wetenschappelijke onderzoeksresultaten dichterbij.

Naar aanleiding van Plan S was er sprake van een discussie onder columnisten. Het begon met een column van, biochemicus en emeritus hoogleraar, Martijn Katan in NRC waarin hij zijn vraagtekens plaatste bij open access tijdschriften en de kwaliteit hiervan. Hier reageerden diverse anderen op, zo kwam Frank Miedema met een reactie in DUB.

De publicatie van een implementatie richtlijn voor Plan S met het expliciete verzoek om feedback, was aanleiding voor de universiteitsbibliotheek om op 17 december een discussiebijeenkomst te organiseren. In deze bijeenkomst kwam Plan S en de implementatie ervan aan bod. Onderzoekers uitten hun zorgen:

Betekent plan S dat ik geen vrijheid meer heb om te kiezen waar ik publiceer?
Wat als torenhoge bedragen worden gevraagd voor het publiceren van een paper?

De bijeenkomst was een goede basis van waaruit onderzoekers hun feedback aan cOAlition S kunnen organiseren. Bekijk de slides van de discussiebijeenkomst.

Open Science Community Utrecht

In 2018 nam de Open Science Community Utrecht (OSCU) een vlucht. Deze community is er voor medewerkers en studenten van de Universiteit Utrecht om van elkaar te leren en informatie te delen over open science in de praktijk. Onderwerpen die aan bod komen, zijn het delen van data en code, open access publiceren en het publiceren van nulmetingen.

Open Science Community Utrecht publiceerde in 2018 o.a. een serie podcasts met de naam The Road to Open Science. In de podcastserie komen de perspectieven, ervaringen en initiatieven van onderzoekers van verschillende disciplines aan bod.

In navolging van de Open Science Community Utrecht zijn er vergelijkbare initiatieven gestart in Leiden en Eindhoven en wie weet volgen er nog meer.

Nieuwe manieren van waardering & beloning

Een belangrijke voorwaarde voor de transitie naar open science is een nieuwe wijze van beoordeling en waardering van onderzoek. De huidige evaluatiesystemen stimuleren wetenschapsbeoefening nog niet voldoende volgens de open science maatstaven. Dit is dan ook een van de punten het Open Science Programma van de Universiteit Utrecht zich op richt:

The system of rewarding and the incentives available is seen by researchers and policy makers alike as the most important in effecting the change towards open science.

Verandering in de evaluatiecriteria van onderzoek is een complex proces, omdat dit diepgeworteld is in de academische wereld. In 2018 werden er al stappen gezet richting nieuwe beoordelingsvormen.

Het Nationaal Platform Open Science heeft aanbevelingen voor het erkennen en waarderen van onderzoekers opgesteld. De aanbevelingen zijn er onder andere op gericht dat open science een expliciete plek heeft in de protocollen voor onderzoeksevaluatie (SEP). Deze aanbevelingen zullen de Vereniging van Universiteiten (VSNU), Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) en NWO meenemen bij de doorontwikkeling van het protocol voor onderzoeksevaluatie (SEP).

De VSNU, NWO, Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU) en Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie (ZonMw) kondigden aan dat zij in 2019 gezamenlijk een impuls geven aan nieuwe benaderingen voor het waarderen en belonen van wetenschappers. Deze veranderingen zijn volgens de instanties niet alleen nodig voor de kwaliteit en impact van onderzoek, maar ook voor de ontwikkeling van talent en voor de aantrekkelijkheid van de kennisinstellingen als werkgever.

Uitbreiding Research Data Management (RDM) Support

De Universiteitsbibliotheek heeft in 2018 geïnvesteerd in de voorbereidingen voor het uitbreiden van de diensten onder de vlag van Research Data Management (RDM) Support. Het doel van deze diensten is onderzoekers helpen om te voldoen aan de regels en richtlijnen die financiers en wetgeving opleggen. En om de resultaten van hun onderzoek publiek toegankelijk te maken, zodat het optimaal kan bijdragen aan wetenschappelijke en maatschappelijke ontwikkelingen.

Niet alleen werd de website van Research Data Management Support in 2018 geheel vernieuwd ook de online training Learn to write your Data Management Plan werd in gebruik genomen.

Daarnaast werd het team van datamanagers en data consultants uitgebreid. Deze datamanagers ondersteunen wetenschappers bij het optimaal vindbaar, toegankelijk, interoperabel en herbruikbaar beschikbaar stellen van hun onderzoeksdata.