Onderzoek naar onderwijs in Braziliaanse sloppenwijken wint prijs van Elsevier

Promovenda Annelieke van Dijk (Educatie en Pedagogiek) van de Universiteit Utrecht heeft de Elsevier Atlas gewonnen. De prijs wordt toegekend aan de auteur van een wetenschappelijk artikel dat volgens uitgeverij Elsevier grote impact heeft op het leven van mensen. Van Dijk krijgt haar prijs voor haar artikel over onderwijs voor vrede in een gewelddadige omgeving. Ze onderzocht hoe docenten op kleuterscholen in Braziliaanse sloppenwijken hun onderwijs vormgeven. 

Van Dijks artikel, Voicing versus silencing: education for peace in contexts of violence, verscheen eerder dit jaar in International Journal of Educational Research. De adviesraad van Atlas, die elke maand een selectie van tien artikelen uit zo’n 4000 Elseviertijdschriften krijgt voorgeschoteld, koos voor de maand juni voor het artikel van Van Dijk. De prijsuitreiking vindt donderdag 10 september plaats in het Utrechtse TivoliVredenburg.

Salvador

Van Dijk heeft voor haar onderzoek een analyse gemaakt van interviews met 26 medewerkers van drie kleuterscholen in de sloppenwijken van Salvador, een stad in het noordoosten van Brazilië. De Utrechtse promovenda vroeg zich af hoe leerkrachten, die zowel wonen als lesgeven in deze gemeenschappen, hun lessen vormgeven. Van Dijk: “De meeste programma’s voor vredesonderwijs worden ontwikkeld in contexten die ver af staan van geweld. Met mijn onderzoek in de Braziliaanse sloppenwijken wilde ik achterhalen hoe leerkrachten in hún onderwijspraktijk omgaan met geweld uit de buurt. In een omgeving waar vijandigheid en wantrouwen de boventoon voeren, kan het immers lastig zijn om dit onderwerp bespreekbaar te maken.”

Cultuur van vrede

De onderzoeker zag hoe leerkrachten hun leerlingen waarden mee probeerden te geven als zorgzaamheid, beleefdheid en vergevingsgezindheid. Met een ‘cultuur van vrede’ hopen ze het geweld uit de buurtomgeving te bestrijden. Van Dijk: “Leerkrachten vervingen bijvoorbeeld liedjes waarin geweld werd verheerlijkt door liedjes met een vreedzame boodschap. Zo proberen ze in de school een alternatieve realiteit te creëren en tegenwicht te bieden aan het geweld.”

Verhalen over bendegeweld kappen de leerkrachten veelal direct af.

Bendegeweld

Dat laat niet onverlet dat geweld toch regelmatig de school kan binnendringen. Het creëren van een vreedzame omgeving blijft een continue strijd. Verhalen over bendegeweld bleken de leerkrachten veelal direct af te kappen. “Ook het spel van kinderen waarin verwijzingen naar arrestaties of bendeleden voorkomen, wordt door de leerkrachten niet toegestaan. Zij instrueren daarmee de ongeschreven regel te zwijgen over alles wat verband houdt met bendegeweld en drugshandel. Want wie te veel weet kan daarvan de consequenties ondervinden.”

Alternatief toekomstpad

Tegelijkertijd streven de scholen naar een cultuur van vrede buiten de schoolmuren. Door een alternatief pad voor de toekomst te schetsen, met een goede opleiding en een eerlijke baan, beogen zij de levens van hun leerlingen weg te leiden van drugscriminaliteit. Door de burgers van de toekomst via een vreedzame boodschap op te laten staan tegen geweld, hopen de leerkrachten ook verandering in de gemeenschap te bewerkstelligen.
De onderzoeksresultaten van Van Dijk werpen nieuw licht op sociale processen in situaties van angst en onveiligheid en dragen bij aan de theorievorming over de transformerende potentie van onderwijs door te bestuderen hoe het handelen van leerkrachten geïnterpreteerd kan worden als daden van verzet.

Onderwijsprogramma’s in geweldscontexten

Van Dijk besluit dat een goed begrip van de buurtomgeving van groot belang is voor het realiseren van verandering. “Door het onderwijs vanuit de lokale gemeenschap vorm te geven, kan voorkomen worden dat de beperkingen die er zijn om geweld en vrede bespreekbaar te maken over het hoofd worden gezien. De inzet van de leerkrachten om toe te werken naar een veilige, vreedzame omgeving, en de lokale gemeenschap daarbij te betrekken, biedt een nieuw perspectief voor onderwijsprogramma’s in geweldscontexten.”