11 oktober 2017

Uitbuiting van ontvangers en donoren door criminele organisaties

Mensenhandel op de zwarte markt in organen

Organdonatie in operatiekamer

Het kopen en verkopen van organen is verboden om mensenhandel te voorkomen. Het verbod op orgaanhandel en de toenemende vraag naar organen sindsdien, heeft echter tot een winstgevende zwarte markt geleid waar zeer goed georganiseerde criminele netwerken wereldwijd illegale transplantaties faciliteren door ontvangers en donoren uit te buiten. Dit blijkt uit het promotie-onderzoek Human trafficking for the purpose of organ removal van Jessica de Jong aan de Universiteit Utrecht.

Misbruik door criminele actoren 

Uit de door De Jong bestudeerde strafrechtelijke onderzoeken in Kosovo, Israël, de Verenigde Staten en Zuid-Afrika blijkt dat ontvangers en donoren van illegale niertransplantaties worden uitgebuit door combinaties van tal van criminele netwerken en actoren die op internationaal niveau hun krachten bundelen. Er wordt misbruik gemaakt van de kwetsbare positie van ontvangers en donoren, die door levensbedreigende ziekte of onafwendbare armoede worden gedreven in hun ‘keuze’ voor veel geld een nier te kopen of voor weinig te verkopen.

Criminele actoren verplaatsen ‘gewillige’ ontvanger-donor-koppels uit verschillende landen in een hoog tempo naar een medische voorziening in een derde land. Ze informeren ontvangers en donoren veelal niet of onjuist over de aard, risico’s en gevolgen van de procedure. Ze vereisen dat toestemmingsformulieren worden ondertekend zonder de tijd te geven de inhoud te begrijpen en de mogelijkheid te bieden de operatie te weigeren, zelfs in geval van ernstige twijfels. Beloofde geldbedragen worden (gedeeltelijk) ingehouden of pas uitbetaald als donoren na hun ‘donatie’ anderen rekruteren.

Vervalste documenten

De commerciële transplantatie wordt voorgesteld als een legale transactie door het vervalsen van documenten en handtekeningen, of door donoren te instrueren voor een ethische commissie valselijk te verklaren dat de donatie om altruïstische redenen en/of ten behoeve van een familielid plaatsvindt. Velen worden in een zwakke lichamelijke toestand ontslagen, waarna sommigen postoperatieve complicaties en een (verdere) verslechtering van hun gezondheid hebben ervaren, vooral indien ze in hun land van herkomst geen toegang tot nazorg hebben gehad.

Toestemming irrelevant

Gezien de ‘actieve’ rol van ontvangers en donoren worden hun ervaringen door politie en justitie vaak gezien als milde vormen van misbruik die niet overeenkomen met de stereotypen van mensenhandelslachtoffers. Indien criminele actoren echter zijn overgegaan tot misbruik van een kwetsbare positie, of een ander middel dat is opgenomen in de definitie van mensenhandel, zoals misleiding, is het verlenen van toestemming door ontvangers en donoren irrelevant. De belemmering om uitbuiting te bewijzen zoals door politie en justitie wereldwijd wordt ervaren is eerder een gevolg van het gebrek aan kennis van het misdrijf, naast de internationale reikwijdte van het misdrijf, het beginsel van medische vertrouwelijkheid en het succesvol verhullen van de illegale aard van de transplantaties, dan van het ontbreken van elementen van mensenhandel.

Verbod versterkt kans op mensenhandel

Door de toenemende vraag naar organen heeft het verbod op orgaanhandel de kans op mensenhandel veeleer versterkt en de identificatie van potentiële slachtoffers belemmert. Naast een meer volledige interpretatie van de mensenhandelbepaling pleit Jessica voor een gerichtere aanpak van de oorzaak van het probleem; de orgaanschaarste. Een aanhoudende hoge vraag naar organen maakt het moeilijk om de zwarte markt aan banden te leggen door middel van repressie, terwijl een vorm van regulering gericht op het stimuleren van orgaandonaties kan leiden tot minder mensenhandelslachtoffers.

cover book Jesscia de Jong

Jessica de Jong

Jessica de Jong is werkzaam bij de Landelijke Eenheid van de Nationale Politie. Met haar onderzoek heeft ze een bijdrage geleverd aan het HOTT-project, een door de EU gefinancierd internationaal onderzoeksproject dat is gecoördineerd door het Erasmus MC in Rotterdam. Jessica promoveert op 20 oktober aan de Universiteit Utrecht op haar proefschrift Human trafficking for the purpose of organ removal.