11 februari 2019

Els Rose over leerstoel Laat en Middeleeuws Latijn

Hoe helpen woorden gemeenschappen te bouwen of af te breken?

Prof. dr. Els Rose. Foto: Ed van Rijswijk
Prof. dr. Els Rose. Foto: Ed van Rijswijk

Prof. dr. Els Rose (Laat en Middeleeuws Latijn) onderzoekt binnen haar leerstoel hoe er werd gesproken over burgerschap in de post-Romeinse tijd, en welke invloed dat taalgebruik had op processen van gemeenschapsvorming. Ook al zijn haar bronnen eeuwenoud, deze processen zijn van alle tijden. Op 14 februari houdt zij haar oratie als hoogleraar Laat en Middeleeuws Latijn.

Gemeenschapsvorming

Rose onderzoekt aan de hand van Latijnse teksten van de late oudheid en de vroege middeleeuwen (400 tot 1100 na Christus) hoe aan burgerschap verwante termen worden gebruikt bij het vormgeven van sociale en religieuze verbanden. Rose: “De diepe onderliggende vraag daarbij gaat over in- en uitsluiting. Hoe geven woorden uitdrukking aan ideeën over wie ‘de burger’ is? Hoe helpen woorden gemeenschappen te bouwen of af te breken? Hoe dragen woorden ertoe bij dat mensen buiten een gemeenschap worden gezet en waarom?”

Wat doen woorden om een stempel op mensen te drukken en groepen te labelen?

Erbij horen en erbuiten vallen

“Deze vragen over het toebehoren aan een gemeenschap zijn van alle tijden. Zeker als we het hebben over religie is er ook in deze tijd een enorme scheidslijn tussen groepen, en een wij-zij-mentaliteit. Dat kan je volgens mij niet los zien van de kracht van woorden. Wat doen woorden om een stempel op mensen te drukken en groepen te labelen? Om wij-zij-denken te bevorderen of juist tegen te gaan? Al deze processen zie je ook al in de periode van de late oudheid en vroege middeleeuwen. Ook toen de politieke en juridische staatsvorm van het Romeinse Rijk wegviel, bleef de terminologie van wie burger en wie buitenstaander was springlevend. Alleen gaven nieuwe, voornamelijk christelijke gebruikers nieuwe betekenissen aan oude woorden. Een ‘burger’ was in de context van de christelijke stad niet meer iemand die de status van (Romeins) burgerschap had, maar iemand die volledig meedraaide in de christelijke gemeenschap. Wie dat niet kon of wilde, werd aangeduid met termen die het tegenovergestelde van ‘de burger’ uitdrukken: buitenstaander, vreemdeling.”

St. Gallen, Stiftsbibliothek, Cod. Sang. 561, p. 24
St. Gallen, Stiftsbibliothek, Cod. Sang. 561, p. 24

Wat we nu kunnen leren van de Middeleeuwen

Rose wijst op de spanning binnen Europa. “Hou lang zal het huidige idee van ‘Europa’ nog in stand blijven? Een bres is al geslagen met de Brexit. Dit soort rumoer is van alle tijden, maar tegelijkertijd ben ik voorzichtig om lijnen uit het verleden direct door te trekken naar het heden, omdat je ziet dat daar ongelukken mee kunnen gebeuren. We moeten oppassen voor toe-eigening van historische gebeurtenissen die in jouw ‘politieke kraam’ te pas komen. Het meer recente verleden en ook onze eigen tijd laten voorbeelden zien van historische figuren die op een eendimensionale manier gebruikt worden als boegbeeld van uitsluiting op religieuze gronden.”

Historische begrippen, termen en personen gelijkstellen met hedendaagse politieke concepten is een valkuil. Dat geldt binnen onderzoeken én binnen de samenleving. Nuance is belangrijk, en de bronnen goed leren lezen draagt daaraan bij
Prof. dr. Els Rose. Foto: Ed van Rijswijk

Meer positieve aandacht voor post-klassiek Latijn

Geschreven bronnen van het middeleeuwse Latijn laten erg goed zien hoe gemeenschappen zich vormen. Latijn was de belangrijkste schrijf- en communicatietaal van het laatantieke en middeleeuwse Westen. Daarmee is deze periode ook veruit de grootste producent van Latijnse bronnen. Toch staat het Latijn van deze eeuwen ietwat in de schaduw van de grote klassieke voorbeelden en wordt het postklassieke Latijn vaak weggezet als een kunstmatige of gefossiliseerde taal. In haar oratie wil Rose "laten zien hoe die taal zich wél verder ontwikkelt, zowel op grammaticaal gebied als op inhoudelijk gebied, júist ook in de geschreven teksten.”

Leerstoel voor post-klassiek Latijn

Rose: “Het geeft een enorme voldoening dat er voor het postklassieke Latijn weer een leerstoel is in Nederland. Ooit waren er drie in Nederland, maar emeritaten hebben ervoor gezorgd dat er nul overbleven. Nu is er, naast de leerstoelen Griekse en Latijnse taal en cultuur, eindelijk ook weer een leerstoel voor ons.”

 

Op 14 februari houdt Prof. dr. Els Rose een oratie, naar aanleiding van haar benoeming tot hoogleraar Laat en Middeleeuws Latijn aan de Universiteit Utrecht.