Gezond opgroeien is meer dan een kwestie van gezonde keuzes
In een interdisciplinair onderzoek naar Gezond Gewicht op School kijkt sociaal geograaf Sara Brouwer naar de leefwereld van kinderen en ouders
Niet alle kinderen groeien op met dezelfde kansen om gezond op te groeien. “Voeding en beweging spelen een belangrijke rol in hoe kinderen zich voelen, leren en zich ontwikkelen. Het is juist daarom zo belangrijk dat ieder kind dezelfde mogelijkheden heeft om gezonde leefgewoonten te ontwikkelen”, zegt sociaal geograaf Sara Brouwer. Om die kansengelijkheid te bevorderen, zet de gemeente Utrecht met Gezond Gewicht op School op basisscholen in op de fysieke, mentale en sociale gezondheid van kinderen. Dankzij een ZonMw-subsidie onderzoekt een interdisciplinair team hoe effectief, uitvoerbaar en duurzaam deze brede aanpak is. Brouwer is daarbij betrokken vanuit de Universiteit Utrecht en kijkt vanuit haar vakgebied naar hoe voeding en bewegen verweven zijn met de sociale, culturele en ruimtelijke leefwereld van kinderen.
Kansenongelijkheid wordt niet alleen veroorzaakt door een gebrek aan geld, maar ook door een combinatie van langdurige zorgen, stress en beperkingen in de leefomgeving of bestaanszekerheid. Het gaat daarbij volgens Brouwer vaak niet om onwil, maar om de mogelijkheden die mensen hebben.
Niet ieder kind heeft een speeltuin voor de deur en een veilige en makkelijke route om daar te komen. En niet alle ouders zijn in staat om tijd en energie vrij te maken om naar de speeltuin of sportvereniging te gaan, of iedere dag vers, onbewerkt voedsel te koken en dit samen te eten. Als jij probeert te overleven, is dat niet jouw eerste prioriteit. Ook al wil je dat graag, het lukt gewoon niet altijd.
Gezond Gewicht op School
In 2023 startte de gemeente Utrecht met het integrale programma Gezond Gewicht op School, waarin de gemeente verschillende scholen ondersteunt bij het creëren van een gezond aanbod: gezonde schoollunches, voedseleducatie, extra beweegactiviteiten en betrokkenheid van ouders.
Het programma wil via de schoolomgeving een gezonde leefstijl bevorderen, de fysieke en mentale gezondheid verbeteren, overgewicht voorkomen, schoolprestaties versterken en de kloof in gezondheid en kansen verkleinen. Wat nog ontbrak, was kennis over de effectiviteit, uitvoerbaarheid en duurzaamheid van deze integrale aanpak. Dankzij een ZonMw-subsidie kan een interdisciplinair team, onder leiding van Liesbeth Haverkort en Wieke van Boxtel van Hogeschool Utrecht, aan de slag om de aanpak te evalueren.
Het team bestaat uit onderzoekers van de Universiteit Utrecht, Wageningen University & Research, het Louis Bolk Instituut, JOGG en de gemeente Utrecht. Sara Brouwer is als sociaal geograaf betrokken vanuit de Universiteit Utrecht. Omdat het evalueren van een project rond gezonde scholen veelomvattend is, zijn de onderwerpen verdeeld over zeven samenhangende werkpakketten zoals schoollunchgedrag, motorische ontwikkeling en maatschappelijke kosten-batenanalyse.
Brouwer richt zich op inclusiviteit en participatie. “Als sociaal geograaf, kijk ik met een ruimtelijke bril: hoe verhouden mensen zich tot voedsel op de verschillende plekken in hun dagelijks leven? In dit geval zijn dat voor kinderen school, thuis, speelplekken, onderweg. Hier gelden overal andere ongeschreven normen en regels rondom bewegen en voedsel. Voedsel is meer dan alleen nutriënten of ‘gezond’ of ‘ongezond’. Er zijn ook sociaal-culturele factoren die meespelen.”
Als je wilt dat een interventie breed gedragen wordt, is het volgens Brouwer belangrijk om te luisteren naar de deelnemers. “‘Wat denk jij dat goed voedsel en goed bewegen is?’ Dat geeft belangrijke aanknopingspunten voor de interventie. Vaak wordt er gedacht: we moeten onderwijzen wat gezond is. Maar in veel gevallen ligt het niet aan een gebrek aan kennis.”
Creatieve en kindgerichte methoden
Om dit te onderzoeken gebruikt Brouwer creatieve methoden, waarbij gebruik wordt gemaakt van foto's of tekeningen. Welke methode precies wordt ingezet, gebeurt in overleg met de leerkracht. “We vragen of kinderen en ouders thuis foto's kunnen maken, of tekeningen op school, van wat zij vinden dat gezond voedsel is. Daar hebben we vervolgens gesprekken over in kleine groepjes op school. We willen dit afsluiten met een tentoonstelling van deze foto's en/of tekeningen.”
Daarbij mag de focus volgens Brouwer best wat worden verlegd. “Op deze manier gaat het ook om plezier, en niet alleen over een belerend idee van wat gezond eten wel of niet is.”
Stigmatiserende reacties
Als Sara anderen vertelt over haar onderzoek, krijgt ze regelmatig stigmatiserende reacties. “Laatst zei iemand: ‘Ja, maar wortelen en aardappelen zijn goedkoop en voedzaam. Je kan toch hutspot eten als je weinig geld hebt.’ Vaak overheerst de gedachte dat het ‘jouw eigen schuld is dat je te zwaar bent’, zelfs bij kinderen. Terwijl het in veel situaties ook gaat om bepaalde structuren waarin mensen vastzitten.”
Juist daarom hoopt Brouwer die context toe te voegen aan dit onderzoeksproject. “In veel projecten worden er alleen kwantitatieve (cijfermatige) methoden gebruikt, waardoor de context of het dagelijks leven van de mensen waar het over gaat uit het zicht raakt. Maar ik denk dat het belangrijk is om de complexiteit en tegenstrijdigheid van alledag ook te laten zien."
Wat ik mooi vind aan de aanpak van de gemeente Utrecht, is dat ze echt hun best doen om gezondheidsbevordering wat meer holistisch te zien dan alleen: dit is een gezonde lunch. Het doel is niet gebonden aan een lager BMI. Het doel is dat kinderen beter in hun vel zitten: blije kinderen met betere concentratie en meer energie.