Formatiegesprekken: Hoogleraar omgevingsrecht Chris Backes adviseert over stikstofaanpak

In de formatiegesprekken die Rob Jetten (D66) en Henri Bontenbal (CDA) momenteel voeren onder leiding van informateur Sybrand Buma, stond op woensdag 20 november het onderwerp ‘stikstof’ op de agenda. Een aantal experts en vertegenwoordigers van belangenorgansaties en overheid kwam langs om het thema te bespreken, onder wie Chris Backes, hoogleraar omgevingsrecht aan de Universiteit Utrecht. Hij adviseerde onder meer om het beleid voor stikstof afkomstig van de landbouw los te koppelen van stikstof van industrie en verkeer. Op die manier kan er bijvoorbeeld makkelijker een uitzondering komen voor de bouw van huizen, legde Backes uit na afloop van zijn gesprek met de formerende partijen.

Nederland van het stikstofslot halen: dat is één van de grote vraagstukken die verkenner Wouter Koolmees in zijn verslag heeft genoemd als bepalend voor de toekomst van Nederland. Het is daarom essentieel dat D66 en CDA – en vervolgens ook andere partijen die gaan meeregeren én uiteindelijk een meerderheid in de Tweede Kamer – het over een aanpak eens kunnen worden. Alleen dan komt er zicht op het noodzakelijke natuur- en biodiversiteitsherstel en kan de vergunningverlening voor nieuwe woningbouwprojecten weer op gang komen.

Traject voor 'gunstige staat van instandhouding'

Volgens Backes staat of valt alles met een geloofwaardig en geborgd traject om verdere verslechtering van natuur en biodiversiteit te stoppen en toe te werken naar een ‘gunstige staat van instandhouding’ – een verplichting die de Europese Habitatrichtlijn stelt. Hiervoor zijn emissiereductiedoelen voor 2030 (en voor daarna) nodig: de stikstofneerslag in natuurgebieden (Natura 2000) moet uiteindelijk zoveel mogelijk onder de kritische depositiewaarde (KDW) zijn gebracht. Zo’n traject is er nu echter niet. 

De stelling dat boeren geholpen zijn, zodra de KDW uit de wet is, is niet waar.

De reductie van stikstof moet volgens Backes uiteindelijk vooral in de landbouw gebeuren. In de bouw- en transportsector loopt de uitstoot van stikstofverbindingen (type NOx) al decennia gestaag naar beneden, maar dat is sinds 2010 in de landbouw (type NH3) niet meer het geval. "75 procent van de binnenlandse neerslag komt uit de landbouw. Dus om het probleem op te lossen, moet je daar de emissies naar beneden krijgen", zegt hij. 

Gebiedsgerichte maatregelen

Er zijn verschillende manieren om de landbouwemissie te verkleinen. Een stelsel op basis van individuele bedrijfsuitstoot en emissieplafonds – eerder al voorgesteld door Backes en ander experts in hun advies uit 2023 – kan alleen als je de emissies van stallen voldoende zeker kunt bepalen. Dat is best ingewikkeld en kan niet op korte termijn voor de benodigde reductie zorgen. Daarom ziet Backes voorlopig meer in generieke maatregelen (bijvoorbeeld korting van de dier- en fosfaatrechten) en gebiedsgerichte maatregelen (bijvoorbeeld binnen 250-1000 meter van natuurgebieden vergunningen aanpassen, of dier- en fosfaatrechten – al dan niet gedeeltelijk – intrekken).

Kritische depositiewaarden schrappen geen goed idee

LTO-voorzitter Ger Koopmans adviseerde de informateur en de fractievoorzitters eerder op de dag om via een spoedwet de KDW’s te schrappen. Volgens hem kunnen veehouders de emissies uit zichzelf voldoende omlaag brengen, onder meer door het vee minder eiwitrijk voer te geven en door innovaties zoals emissiearme stalsystemen. Maar Backes zegt: “De stelling dat boeren geholpen zijn, zodra de KDW uit de wet is, is niet waar.” Immers, de emissiereductiedoelen voor 2030 blijven ook zonder KDW bestaan en gelden als uitgangspunt voor de rechter. Volgens hem is het geen goed idee om – zoals LTO voorstelt –  pas in 2035 te evalueren of boeren hun emissies daadwerkelijk hebben verlaagd. 

Weer een andere maatregel werd geopperd door de directeur van Natuurmonumenten, Pim van der Feltz, die ervoor pleit om natuurgebieden aan elkaar te verbinden. Dat zou niet alleen onze natuur robuuster kunnen maken, maar ook stikstofruimte op kunnen leveren in de vorm van extensief beheerd landbouwgebied (‘boerennatuur’) in verbindingszones waar nu nog intensieve veehouderij plaatsvindt. 

Over de formatiegesprekken verschenen onder meer deze nieuwsberichten: