10 oktober 2019

Matthias Kramm wint prijs met paper over de Whanganui rivier

Een rivier als persoon?

Whanganui River © iStockphoto.com
Whanganui River © iStockphoto.com

Matthias Kramm (Filosofie) heeft dit jaar de Kuklys-prijs van de Human Development & Capability Association gewonnen. De prijs gaat naar het beste paper van een PHD-student geschreven voor een conferentie in het werkveld van “human development”. Zijn paper “When a River Becomes a Person” toetst de capability approach aan de bijzondere rechtszaak rondom de Whanganui rivier.

De capability approach

Kramm legt zelf de capability approach op de volgende manier uit: “Dit is een methode die gebruikt kan worden om het welzijn van personen te meten. In tegenstelling tot andere benaderingen wordt niet gemeten hoeveel geld mensen hebben of over welke middelen ze beschikken, maar er wordt gemeten of ze de vrijheid hebben om bepaalde dingen te doen of te zijn. Zo wordt niet gemeten of iemand geld heeft voor een fiets of dat deze persoon een fiets in de garage heeft. Het is de vraag of iemand "van A naar B kan fietsen".  Er moet dan aan verschillende voorwaarden worden voldaan om dit mogelijk te maken: 1). Ik heb een fiets nodig (als middel tot een doel). 2.) Ik heb goede wegen nodig (omgeving). 3.) Ik heb fietslessen nodig (onderwijs). 4.) Ik heb een fietsenmaker nodig (infrastructuur). 5.) Als ik een lichamelijke handicap heb, heb ik speciale ondersteuning nodig (speciale behoeften). Dit zorgt voor een veel completere benadering dan enkel te kijken naar bezit.”

Matthias Kramm
Matthias Kramm

Omgang met rivieren

Kramm besloot de capability approach toe te passen op een ingewikkelde rechtszaak rondom de Whanganui rivier, een rivier die na een rechtszaak juridisch wordt omgeschreven als persoon, met alle gevolgen van dien. Kramm legt uit waarom hij zich juist op deze rechtszaak richt: “Van 2009 - 2011 woonde ik in Mexico in een inheems dorp genaamd Jaltepec de Candayoc, min of meer in het midden van de natuur. Er was ook een rivier en hier kon ik zien hoe de rivier een diepe impact had op het leven van de Mixe/Ayuuk (dat is de naam van de inheemse bevolking die daar woont). Toen ik 8 jaar later voor een onderzoeksverblijf naar Nieuw-Zeeland verhuisde, was ik derhalve ook geïnteresseerd in de manier waarop de Māori zich tot hun omgeving verhouden, en in het bijzonder tot de rivieren.  Ik heb in januari en februari 2019 in Nieuw-Zeeland gewoond en met dr. Krushil Watene gewerkt, een expert in de Māori-filosofie die me liet kennismaken met de filosofische concepten van de Māori.” 

Māori-filosofie

Die filosofische concepten speelden een enorme rol in de rechtszaak die de Maori aanspanden, om de rivier te beschermen: “De "Whanganui River Claims Settlement" in 2017 was een groot succes voor de Whanganui iwi (= Whanganui stam) na 150 jaar juridische strijd. In het document wordt de Whanganui rivier de wettelijke status van persoon toegekend. Op deze manier probeert het document recht te doen aan het Māori-begrip van de rivier als geestelijke voorouder. De Māori-filosofie is een filosofie die sterk de nadruk legt op de relaties tussen mensen onderling, de relatie tussen mens en natuur en de manier waarop alle levende wezens met elkaar verbonden zijn.” 

Onze samenleving legt sterk de nadruk op de individuele menselijke vrijheid. En deze nadruk leidt soms tot een verwaarlozing van andere waarden (naast vrijheid) en andere levende wezens (bijvoorbeeld dieren en ecosystemen).

Spanningsveld tussen filosofieën

Kramm werkt dus met twee verschillende kaders, de Māori-filosofie en de capability approach, en onderzoekt het spanningsveld tussen deze twee in zijn paper: “Deze twee benaderingen zijn - naar mijn mening - niet volledig verenigbaar. In de Māori-filosofie worden ook rivieren als voorouders en personen gezien, en dit is niet zo gemakkelijk te doen in de capability approach, waarin het menselijke individu centraal staat. De capability approach moet dienovereenkomstig worden aangepast.” Toch is dat volgens Kramm uitdagend: “Onze samenleving legt sterk de nadruk op de individuele menselijke vrijheid. En deze nadruk leidt soms tot een verwaarlozing van andere waarden (naast vrijheid) en andere levende wezens (bijvoorbeeld dieren en ecosystemen).”

Welzijn van rivier en mens

Māori © iStockphoto.com
Māori © iStockphoto.com

“Een probleem in het bijzonder is dat het welzijn van een rivier en het welzijn van mensen nu tegen elkaar kunnen worden afgewogen. Dit vereist aanvullende beginselen. Bovendien is een rivier niet in dezelfde zin vrij als een mens, want een rivier is immers geen individu, en ook dat vereist verdere aanpassingen.”

Aanpasbaarheid van de capability approach

Toch leent de capability approach zich daar erg goed voor, want deze kan relatief eenvoudig worden aangepast in vergelijking met andere filosofieën, stelt Kramm: “De capability approach is vergelijkbaar met een bouwset: een aantal basiselementen zijn essentieel, maar er kunnen meer elementen worden toegevoegd om de benadering aan te passen.”

De juiste vragen

Kramm denkt dat we zeker iets kunnen leren van de Māori-filosofie: “Maar het gaat er zeker niet om de concepten van hun filosofie simpelweg over te nemen in een Nederlandse of West-Europese context. Het gaat meer om het stellen van de juiste vragen: Is een rivier slechts een bron voor grondstoffen en voedsel, of iets meer? In hoeverre kunnen we binnen een liberale filosofie van de gezondheid of het welzijn van een rivier spreken? En wat hebben we nodig om de rivieren in onze landen effectief tegen economische uitbuiting te beschermen?”