Een ongelukkige term voor een belangrijke stap vooruit in een eerlijke voedseltransitie
Vanuit Future Food Utrecht, waar we werken aan onderzoek naar gezonde, duurzame en eerlijke voedselsystemen, vroegen we FFU bestuurslid Michèlle Bal – Universitair Hoofddocent Interdisciplinaire Sociale Wetenschap – om duiding te geven bij twee recente ontwikkelingen die hierover veel losmaken: de introductie van het woord eetdrammen door het Voedingscentrum, en de update van het EAT-Lancet-dieet (een internationale wetenschappelijke richtlijn voor een gezond en duurzaam voedingspatroon).
(1) Het EAT-Lancet-dieet werd in 2019 geïntroduceerd als een gebalanceerd, gezond dieet dat een groeiende wereldbevolking zou kunnen voeden binnen de ecologische grenzen van de aarde. Het Wereldnatuurfonds (2] heeft het dieet vervolgens vertaald naar de Nederlandse context. Binnen dit dieet is er een verschuiving in de eiwitinname van dierlijk naar plantaardig en eten we minder bewerkt voedsel met ongezonde toevoegingen.
In oktober kwam een hernieuwde analyse van de EAT-Lancet-commissie (3) naar buiten, waar aan de bestaande kernelementen – het PHD (Planetary Health Diet) en de ecologische grenzen van de aarde – een sociaal fundament voor een eerlijke voedseltransitie werd toegevoegd. Deze toevoeging past goed binnen het kader van het welbekende Donut-model (4+figuur 1), waarin een eerlijke en veilige ruimte wordt beschreven voor het voortbestaan van de mens in tijden van klimaatverandering, en wordt een duidelijke sociale component toegevoegd aan het EAT-Lancet dieet.
Voor het vaststellen van het sociale fundament past de EAT-Lancet commissie de kaders van distributieve rechtvaardigheid (d.w.z. een eerlijke verdeling van belangrijke bronnen, mogelijkheden, kansen, lasten en risico’s), procedurele (of representatieve) rechtvaardigheid (d.w.z., een eerlijk beslisproces over deze verdelingen) en recognitieve rechtvaardigheid (d.w.z., het erkennen en waarderen van diverse (en intersectionele) perspectieven, identiteiten en ervaringen) toe op het voedselsysteem. De onderzoekers selecteerden op basis deze kaders drie mensenrechten die cruciaal zijn voor een eerlijke voedseltransitie; het recht op betaalbare en gezonde voeding, het recht op een schone en gezonde omgeving en het recht op waardig werk. Ze analyseerden vervolgens wat er nodig was om deze grondrechten wereldwijd te realiseren en deden op basis hiervan aanbevelingen voor 23 concrete acties(5).
Eén belangrijke actie die werd voorgesteld is het verbieden van reclame voor ongezonde voeding in combinatie met waarschuwingslabels op ongezonde producten. Ook het Voedingscentrum onderschrijft het belang van meer aandacht voor zo’n gezonde voedselomgeving. Het Voedingscentrum introduceert hiervoor een nieuwe term: eetdrammen(6) . Toen ik (en velen met mij) deze term voor het eerst hoorde, had ik er niet meteen een helder beeld bij. Ik relateerde het aan klimaatdrammer zijn, zoals onze mogelijk nieuwe minister-president eens werd gelabeld, en vroeg me af of er dan bedoeld werd dat veganisten minder activistisch moesten proberen anderen over te halen tot een plant-based diet. Dit stereotype beeld van veganisten wordt immers door veel mensen als irritant (7) beoordeeld. Maar nee; het Voedingscentrum definieert de term eetdrammen als “het opdringerig aanzetten tot het eten van ongezond voedsel”. Compleet het tegenovergestelde dus.
Nadat ik die betekenis had opgezocht, begon ik inderdaad, zoals het Voedingscentrum ook stelt, steeds meer voorbeelden van eetdrammen te zien in mijn voedselomgeving. Toch mis ik in de oplossing die het Voedingscentrum biedt voor eetdrammen, namelijk gezond eten normaal maken, een meer positieve noot. Natuurlijk zou het goed zijn als gezond eten de norm wordt, maar we kunnen ook een stap verder gaan. We kunnen mensen ook verleiden tot meer gezonde en duurzame keuzes, zodat mensen deze met meer trots en plezier gaan eten.
Dit sluit aan bij een andere expliciete aanbeveling uit het EAT-Lancet rapport, namelijk voor het beschermen en promoten van gezonde, lokale diëten en in bredere zin voor het aantrekkelijker maken van gezonde en duurzame keuzes. Ook binnen Future Food Utrecht dragen we hier op verschillende manieren aan bij. Zo trekt Prescilla Jeurink een PtS Signature-project over het vieren van duurzame en gezonde voedselkeuzes en onderzoekt Martijn Huysmans met een team van onderzoekers hoe je lokale specialiteiten aantrekkelijker kunt maken door de ambachtelijke plaatsgebonden achtergrond vast te leggen (8) (zoals bijvoorbeeld bij champagne, Goudse kaas of Parmaham). Ik hoop daarom ook dat we meer gaan inzetten op “voedselvieren” naast op eetdrammen voor het realiseren van een eerlijke voedseltransitie.