28 maart 2018

Een leven lang leren is een leven lang profijt

"Durf voorbij uw huidige talent te denken"

Maarten van Bottenburg
Prof. dr. Maarten van Bottenburg, vice-decaan Maatschappelijke impact, portefeuillehouder Executive Onderwijs.

'Mijn dochter had een probleem, vond ze: ze was zeventien, moest een studie kiezen, maar ze wist nog niet wat ze later wilde worden. “Ik weet ook niet wat ik later wil worden”, zei ik. Dat vond ze maar raar. Ik was toch al iets? “Klopt,” zei ik, “maar wat ik láter wil worden, dat is iets heel anders.”

Het is natuurlijk een wat vreemde vraag, “wat wil je later worden?”; één die we al vroeg stellen aan jonge kinderen wiens antwoord we vervolgens tijdens hun schooltijd helpen aanscherpen, zodat we ze voor de juiste beroepsopleiding kunnen voorsorteren. Er zit een, in ons collectieve bewustzijn, vrij vastgeroeste en inmiddels achterhaalde notie achter van de drietrapsladder onderwijs – baan – pensioen. 

Alleen – zo werkt de wereld allang niet meer. 

Een baan is zelden nog voor het leven, om van een droombaan nog maar te zwijgen. Dromen veranderen, ambities ontwikkelen zich door, organisaties reorganiseren zich. Vooropgesteld dat je die droombaan hebt of bemachtigt: wie zegt dat je er over tien jaar nog steeds mee in de wolken bent? 

Waar bij de topsporters de houdbaarheid van hun fysieke kunnen beperkt wordt door leeftijd, geldt dit voor professionals net zo met kennis.

Tunnelvisie

Topsporters tuimelen onherroepelijk van die roze droombaanwolk af, hetzij door leeftijd of blessures. Ik heb jarenlang onderzoek gedaan naar (onder andere) topsportklimaat, en de beroepsontwikkeling en de carrièreperspectieven van topsporters en dansdocenten - vergelijkbare groepen, omdat ze beide zo tussen hun 30e en 35e het einde van hun fysieke mogelijkheden bereiken. 

Vergelijkbaar, ook, omdat van beide bleek dat ze ongelooflijk slecht voorbereid waren op het leven daarna. Topsport is bijna niet te combineren met een volwaardige opleiding. Zelfs een ijzeren discipline kent z’n grenzen, en die stonden bij veel topsporters aan de rand van de huidige carrière. Alles daarbuiten, hoe belangrijk ook, was bijzaak. Voor knagende vragen als: “Maar wat moet ik dan, straks?”, was binnen deze tunnelvisie geen ruimte. Ze waren immers al wat ze wilden worden, later. En in het zeldzame geval dat ze er in gedachten mee bezig waren, bleek dat toch niet in daden. 

Houdbaarheid

Nu is topsport – waarmee dans in mijn optiek vergelijkbaar is – uiteraard een extreem voorbeeld, waarin een haast bovenmenselijke prestatie wordt verwacht binnen een buitengewoon competitief universum dat vrijwel geen ruimte toestaat voor zijsporen zoals een opleiding. 

Toch zie ik hetzelfde gebeuren bij professionals. 

De samenleving is hectischer geworden, we vragen steeds meer van elkaar. De eisen zijn enorm, de competitie is groot. Die drukke baan creëert de oogkleppen die nodig zijn om het hoofd te kunnen bieden aan de veelheid aan taken en het weten te realiseren van de ambitie van de organisatie. Voor je het weet zit je vast in een groef die je het zicht op alternatieven ontneemt. 

Een leven lang leren is geen tijdelijke aanvulling op uw huidige competenties, maar een continue doorontwikkeling van u als persoon.

Waar bij topsporters de houdbaarheid van hun fysieke kunnen beperkt wordt door leeftijd, geldt dit voor professionals net zo met kennis. Kon je met de op de opleiding opgedane kennis en vaardigheden vroeger nog zo’n twintig jaar vooruit, tegenwoordig kun je je na vijf jaar alweer laten bijscholen. Een ‘leven lang leren’ is immers gestoeld op het idee dat je nooit kláár bent met leren. 

Meedraaien

In de communicatie hierover vallen nogal eens de frasen “meedraaien in de kenniseconomie”, “inspelen op de vraag vanuit de arbeidsmarkt” en “volwaardig blijven deelnemen aan de maatschappij”. Hoewel niet onwaar, doen deze motivaties de werkelijke waarde van een leven lang leren mijns inziens toch wat tekort. 

Een leven lang leren is geen tijdelijke aanvulling op uw huidige competenties, maar een continue doorontwikkeling van u als persoon. Een leven lang leren gaat over uw ambities en dromen, of die nu betrekking hebben op uw huidige arbeidssituatie of uw toekomstvisie, en hoe die waar te maken. 

En daar hoort ongemak bij. Het afnemen van de (onbewuste) oogkleppen. Het liften van de tunnelvisie naar een vogelperspectief. 

Echte innovatie en verandering ontstaat vaak bij de verbinding van onverwachte kennis.

Reflectie

'Het heeft meerdere voordelen om dat samen met een kennisinstituut te doen. De afstand tot het dagelijkse werk, die door een externe opleiding gefaciliteerd wordt, zorgt voor ongekende mogelijkheden tot reflectie. Die afstand maakt bovendien dat men kritischer is ten aanzien van het onderwijsaanbod. En, misschien wel het belangrijkste: afstand creëert overzicht. 

Een voorbeeld: u bent manager in de zorg en u krijgt het maar niet voor elkaar, met de beperkte gelden en beschikbare uren die u hebt, om de zorg zodanig in te richten dat iedereen tevreden is. U kunt dan natuurlijk een training on the job volgen om bepaalde competenties te vergroten en nieuwe kennis op te doen. Maar dat geeft u niet de kans om uit die baan te stappen en vanaf een afstand, op een nieuwe manier, tegen uw eigen organisatie aan te kijken.

Wie zichzelf niet de ruimte gunt om voorbij het huidige talent te denken, ontneemt zichzelf de kans om door te groeien.

Het interessante van de samenwerking met een kennisinstituut is dat het mensen uit heel andere sectoren met elkaar in contact brengt. De casus van een studiegenoot uit, bijvoorbeeld, de cultuursector kan net die andere kijk geven op de eigen situatie in, bijvoorbeeld, de zorgsector, een zienswijze die u anders wellicht had gemist. De vergelijking met een andere sector verbreedt en verdiept het inzicht, en geeft zo reliëf aan de eigen omstandigheid. Echte innovatie en verandering ontstaat vaak bij de verbinding van onverwachte kennis. 

Bul

'Omgekeerd denk ik dat het voor onderwijsinstellingen een grote meerwaarde heeft om niet alleen mensen op te leiden die aan de vooravond van hun werkzame leven staan, maar juist ook professionals die al jaren praktijkervaring hebben. Door hun aanbod te verbreden naar de maatstaven van een leven lang leren, kunnen onderwijsinstellingen hun eigen opleidingen, en hun eigen kennis, vergroten. 

Dat vraagt om flexibiliteit en maatwerk. Waar ik zelf bijvoorbeeld erg trots op ben, is dat we recentelijk één van onze masters hebben gemodulariseerd. Wat we aanbieden is nog steeds een tweejarig masterprogramma dat, bij afronding met goed gevolg, leidt tot een bul en de titel MSc achter de naam. Maar de volgorde van de inhoud van het programma, én de mate van studiebelasting, is aan de individuele student. 

Met het vooruitzicht van een drukke periode op het werk of in het gezin, kan de student er zo voor kiezen om eerst enkele modules te volgen, of dat nu module 1 is of module 8; om zich vervolgens volledig op het werk of de familie te richten en de resterende modules later op te pakken. Binnen het masterprogramma kan dus zowel de volgorde als de timing volledig worden geïndividualiseerd. Het zijn dat soort innovaties in het onderwijs waar we, als landelijke kennisinstituten, naartoe gaan.' 

Blessure

'Voor de topsporters kwam ‘het zwarte gat’ het hardst aan als ze door een onverwachte tegenslag, vaak een ernstige blessure, vroegtijdig gedwongen werden hun carrière op te geven. Niet verwonderlijk: als je hele leven is ingericht op dat ene doel, met al het harde werk en de opofferingen die daarbij komen kijken, is het vreselijk om door zo’n abrupt einde overvallen te worden. Behalve het afscheid van de gedroomde toekomst, was daar ook nog eens het gebrek aan een alternatief. Wat moesten ze nu? 

U begrijpt waar ik heen wil: onverwachte tegenslagen met ernstige dan wel definitieve consequenties zijn natuurlijk niet aan topsporters voorbehouden. Een burn-out, bijvoorbeeld, kan echt iedereen overkomen. Het bewustzijn daarover is een ongemakkelijke, dat geef ik grif toe. Maar wie zichzelf niet de ruimte gunt om voorbij het huidige talent te denken, ontneemt zichzelf de kans om door te groeien (in misschien wel onverwachte richtingen). We kunnen ons maatschappelijk en economisch gezien geen oogkleppen permitteren, maar naar mijn idee moeten we dat ook niet willen. We moeten ons bewust blijven van de mogelijkheden die we nog wel hebben, óók als de beperkingen het zicht daarop soms belemmeren.'

Mensen hebben een enorm intrinsieke motivatie om door te leren.

Bevrijdend

'Als vice-decaan Maatschappelijke impact, en portefeuillehouder van Executive onderwijs*, weet ik dat mensen een enorme intrinsieke motivatie hebben om door te leren. Dat merk ik ook aan onze eigen studenten; de professionals en leidinggevenden die bij ons een master, leergang of bijvoorbeeld incompany training volgen binnen ons executive-onderwijsprogramma. Zij zijn zó gedreven. De realisatie dat je nooit te oud bent om te leren, kan een enorm bevrijdende werking hebben. 

Kortom: wees niet alléén maar topsporter in uw vak. Houd oog voor wat er om u heen gebeurt. Durf achterom te kijken, maar zeker ook vooruit. Ver vooruit. En vergeet, te midden van alle hectiek en prestatiedruk, vooral niet om te genieten van de route die u aflegt. Binnen een leven lang leren is er altijd een kans om dat te (gaan) doen wat u gelukkig maakt – en is dat niet het mooiste wat er is?'

--

Meer informatie over onderwijs voor professionals, vindt u op de LinkedIn pagina van Executive Onderwijs en op Twitter.

--

Prof. dr. Maarten van Bottenburg is hoogleraar Bestuurs- en Organisatiewetenschap aan de Universiteit Utrecht en tevens Hoofd Departement Bestuurs- en Organisatiewetenschap (USBO) en vice-decaan Maatschappelijke impact van de Faculteit Recht Economie Bestuur en Organisatie (REBO). Als vice-decaan Maatschappelijke impact is hij tevens portefeuillehouder van Executive Onderwijs van de faculteit Recht, Economie, Bestuur en Organisatie.