“Dat de collectie gebruikt kan worden voor een breed palet aan onderwijs en onderzoek doet mij deugd”
Universiteitsbibliotheek Utrecht krijgt grote schenking 18de-eeuwse Engelse literatuur
Peter de Voogd is emeritus hoogleraar Engelse Letterkunde. Dit voorjaar schonk hij een groot deel van zijn collectie van en over Laurence Sterne (1713-1768) en 18de-eeuwse Engelse literatuur aan de Universiteitsbibliotheek Utrecht. Een gesprek over verzamelen, gemarmerde bladzijden en een collectie die voor veel soorten onderzoek interessant is.
Hoe is het verzamelen begonnen?
“Ik ging promoveren en een promotie-onderwerp vinden was niet moeilijk. Ik was een gretig lezer van de auteur Henry Fielding en ik ben me gaan verdiepen in zijn tijdgenoot William Hogarth, een kunstschilder en prentkunstenaar. Ik vond het een logische combinatie, temeer omdat ze naar elkaar hadden verwezen. Hoe hangen verschillende kunstvormen aan elkaar, wat zijn de verschillen tussen een tragedie in de letterkunde of een groot historisch tableau in de schilderkunst? Het idee ‘boek’ en de verhouding tussen literatuur en beeldende kunst heeft mij altijd geboeid.
Het probleem was alleen: Fielding en Hogarth waren totaal onvindbaar in Nederland. Maar het internationale antiquariaat was toen nog springlevend en boeken uit de 18e eeuw waren spotgoedkoop. Dus toen ben ik maar Fielding en Hogarth gaan kopen in Engeland. Ik dacht: als ik het zie, dan koop ik het en dan heb ik het thuis. En zo is het begonnen.”
Hoe raakte je in de ban van de roman Tristram Shandy?
“Ik had Tristram Shandy van Laurence Sterne gelezen en ik had het een leuk en interessant boek gevonden, het herlezen waard. Ik zat in de Bodleian Library in Oxford en voor de lol vroeg ik Tristram Shandy op en kwam toen terecht in deel drie met de unieke, met de hand gemarmerde bladzijde. Dat trof me zo dat ik meer wilde weten en bij mijn volgende bezoek heb ik alle edities van Tristram Shandy opgevraagd. Ik heb toen een weeklang al die gemarmerde bladzijden zitten bekijken. Mijn interesse had alles te maken met mijn al bestaande fascinatie voor de verhouding tussen geschreven en beeldende kunst.”
Wie was Laurence Sterne?
Laurence Sterne (1713-1768) was een predikant in Yorkshire, die in 1759 begon aan de roman Tristram Shandy die in vijf afleveringen gepubliceerd werd. Het boek werd een onmiddellijk succes. In de roman ontwikkelt hij een techniek die een voorloper is van de “stream of consciousness”, later uitgewerkt door James Joyce in Ulysses.
Typografische elementen in de roman
De gemarmerde bladzijde in Tristram Shandy is te vinden in deel 3, in hoofdstuk 36. In ieder exemplaar van de eerste editie vind je een pagina met een uniek, met de hand gemaakt marmerpatroon. Ook speelde Sterne op andere manieren met typografie en het boek als object. Zo is er in deel 1 een zwarte pagina die de dood van personage Yorick symboliseert en een lege pagina in deel 6 waarop de lezer uitgenodigd wordt om zich de mooiste vrouw van de wereld voor te stellen.
“Door die gemarmerde pagina zorgt Sterne ervoor dat wat typerend is voor het gedrukte boek, namelijk dat er meerdere identieke exemplaren zijn, ongedaan wordt gemaakt. Dat gebeurt op het moment dat je je realiseert dat dat ene deeltje dat je in je hand hebt uniek is. Er is geen ander deel dat precies hetzelfde is, want het is handgemaakt.”
Ik heb toen een weeklang al die gemarmerde bladzijden zitten bekijken
“Ik vroeg me af waarom hij dat deed. Ik denk dat hij wilde opvallen door wat anders te doen. Hij wilde graag wereldberoemd worden. Maar hij was ook zeer geïnteresseerd in het boek als object en wat je daarmee voor effect kunt bereiken. In zijn allereerste brief aan de uitgever wist hij precies te specificeren hoe het boek eruit moest zien, en tot en met de laatste drukgang was hij aanwezig bij de drukker.
En zo belandde ik langzamerhand op het gebied van de Sterne-kunde en groeide mijn collectie gestaag.”
Waarom heb je besloten je collectie aan Bijzondere Collecties te schenken?
“Een paar jaar geleden dacht ik: oké, ik ben sterfelijk, wat doe ik met mijn collectie die bestaat uit eerste drukken, vertalingen, objecten en prenten. Als ik het via een veiling verkoop is dat leuk voor mijn nazaten, maar los van elkaar is de collectie als geheel verdwenen en daarmee ook de waarde.
Toen heb ik een balletje bij de Universiteitsbibliotheek Utrecht opgegooid en tot mijn grote blijdschap waren ze meteen enthousiast. Ik ben blij omdat ik weet dat de collectie in goede handen is. Dat de collectie toegankelijk is voor het publiek en gebruikt kan worden voor een breed palet aan onderzoek en onderwijs doet mij deugd. Ik kan me zo voorstellen dat een vertaalwetenschapper blij is met een literaire tekst waarvan zo’n 150 verschillende vertalingen bestaan. Of een kunsthistoricus die geïnteresseerd is boekillustraties. Omdat Laurence Sterne zo’n visuele schrijver is, is hij de meest geïllustreerde auteur van de hele Engelse letterkunde. Of denk aan een boekhistoricus, een boekdesigner.”
Dat de collectie gebruikt kan worden voor een breed palet aan onderwijs en onderzoek doet mij deugd
“Het punt is dat het niet per se meer om Laurence Sterne draait. Het literaire is een beetje ondergeschikt aan het raken. Dus als je het onderwijskundig bekijkt, dan is Sterne het excuus en is het object, de verschijningsvorm het belangrijkst. Want een boek, dat is niet kapot te krijgen.”
De geschonken collectie wordt vanaf dit najaar geleidelijk ontsloten in WorldCat, en staat al beschreven in het Digitaal Repertorium. Wil je de collectie raadplegen? Neem dan contact op met Bijzondere Collecties.