20 juni 2017

Verbeelding van de Reformatie van de Jacobikerk te Utrecht

Crowdfundingproject 'Het verborgen schilderij'

Gregoriusmis, schilderij onder het tekstbord. Montage van de opnamen met infraroodreflectografie (door Ige Verslype), Jacobikerk, Utrecht. Bron: verborgenschilderij.sites.uu.nl
Gregoriusmis, schilderij onder het tekstbord. Montage van de opnamen met infraroodreflectografie (door Ige Verslype), Jacobikerk, Utrecht. Bron: verborgenschilderij.sites.uu.nl

Dr. Truus van Bueren en Corinne van Dijk MA (beiden verbonden aan Kunstgeschiedenis) hebben jarenlang interdisciplinair onderzoek gewijd aan een wel heel bijzonder schilderij dat eeuwenlang verborgen is gebleven, maar in 1995 in de Jacobikerk in Utrecht ontdekt werd. Het schilderij neemt een unieke plaats in in de geschiedenis van de Reformatie van de Jacobikerk. Om de resultaten van dit langlopende onderzoeksproject te kunnen weergeven in een boek zijn de onderzoekers een crowdfundingcampagne gestart.

Ontdekking

In 1995 ontdekten twee studenten in de Jacobikerk te Utrecht dat er onder een van de zestiende-eeuwse tekstborden een middeleeuws schilderij verborgen zat. Het schilderij bleek een Gregoriusmis te zijn, een voorstelling van Christus die in een visioen aan paus Gregorius de Grote verschijnt terwijl deze de mis bedient. Nadat de kerk gereformeerd was geworden, was er geen plaats meer voor dit katholieke kunstwerk. Daarom werd het overschilderd met een tekst uit de Bijbel (Hebr. 12:14-24).

Interdisciplinair onderzoek

De ontdekking van dit schilderij werd het startschot voor een langlopend interdisciplinair onderzoek. Er werd technisch onderzoek op het schilderij verricht met infraroodreflectografie en vervolgens werden extreem hoge resolutie kleurenopnamen gemaakt, om de voorstelling tot in het kleinste detail bloot te leggen. Uit breed vergelijkend onderzoek, waarbij het schilderij werd vergeleken met 420 andere middeleeuwse Gregoriusmissen, bleek dat dit schilderij in een aantal aspecten zeer bijzonder genoemd mag worden. Archiefonderzoek onthulde hoe en wanneer het schilderij werd veranderd in een tekstbord.

Hubert Duifhuis

De auteurs deden ook onderzoek om het schilderij, én het tekstbord waarin het later werd veranderd, te plaatsen in zijn oorspronkelijke historische context. Dit onderzoek bracht hen bij Hubert Duifhuis, de eigenzinnige priester, en later de protestantse prediker van de Jacobikerk, die voor zijn tijd zeer vooruitstrevende ideeën had over persoonlijk geloof en tolerantie richting andersgelovigen. Van hem zijn nog bijna 1.000 pagina’s aan preken bewaard gebleven. Ook deze zijn voor dit boek bestudeerd.

Praktische informatie

Dit is slechts een voorproefje van wat er in dit boek wordt besproken. Van Bueren schrijft regelmatig blogposts over de geschiedenis van dit onderzoek op de website van dit project. Door te schenken aan dit crowdfunding project draagt u bij aan de totstandkoming van deze bijzondere publicatie. Alle schenkingen, groot en klein, zijn van harte welkom. Het boek verschijnt dit najaar onder de titel Van schilderij naar tekstbord. Verbeelding van de Reformatie van de Jacobikerk bij Uitgeverij Verloren. Het wordt gepresenteerd op 27 oktober, tijdens het symposium 'Tolerantie en verdraagzaamheid in historisch perspectief' in de Jacobikerk. 

Bini Biemans (links) en Truus van Bueren (rechts) bestuderen het rekeningenboek onder een blauwe lamp. Een geïmproviseerde oplossing. Bron: verborgenschilderij.sites.uu.nl
Bini Biemans (links) en Truus van Bueren (rechts) bestuderen het rekeningenboek onder een blauwe lamp. Een geïmproviseerde oplossing. Bron: verborgenschilderij.sites.uu.nl