Bonobo’s en chimpansees zijn even agressief in dierentuinen

Terwijl chimpansees bekendstaan om hun agressiviteit, worden bonobo’s juist vaak gezien als vredelievend. Dit onderscheid wordt vaak gebruikt om verschillende kanten van de menselijke aard te verklaren. Maar een nieuwe studie van Utrechtse gedragsbiologen Emile Bryon, Edwin van Leeuwen, Tom Roth en internationale collega’s laat zien dat, in dierentuinen, bonobo’s even agressief zijn als chimpansees. De studie verscheen vandaag in het vakblad Science Advances.

Het onderzoeksteam vergeleek het voorkomen van agressief gedrag in 22 groepen chimpansees en bonobo’s in dierentuinen. Hoewel ze over het geheel genomen geen verschil tussen de twee soorten vonden, zag het team wel een verschil in hoe de agressie was verdeeld. Bryon: “Bij chimpansees komt de agressie vooral van mannen en is deze gericht op iedereen. Bij de bonobo’s is iedereen agressief, maar is de agressie vooral gericht op de mannen.”

Onderzoek naar agressie bij chimpansees en bonobo’s, onze naaste verwanten, kan inzichten geven in de evolutionaire oorsprong van onze eigen agressie. “Sommige mensen zien deze dieren als een weerspiegeling van hoe wij zijn of zouden moeten zijn,” zegt Bryon. “Agressief en oorlogslustig zoals chimpansees, of vredelievend als bonobo’s. De waarheid is dat we, evolutionair gezien, even verwant zijn aan beide soorten. En de tweedeling tussen agressieve chimpansees en vredelievende bonobo’s is misschien wel minder duidelijk dan eerder werd gedacht.”

Oorlog en infanticide

Het idee dat chimpansees agressiever zijn dan bonobo’s komt desondanks niet uit de lucht vallen. “In het wild hebben chimpansees hele agressieve interacties, inclusief oorlogachtige conflicten met andere groepen. Ook zijn er gevallen van infanticide, het opzettelijk doden van jongen, bekend bij chimpansees. Tot nu toe zijn deze dingen niet waargenomen bij bonobo’s,” zegt Bryon.

Misschien hebben we nog wel niet het complete beeld van hoe agressie eruit kan zien bij bonobo’s.

Maar recente observaties in het wild trekken het idee dat chimpansees per definitie agressiever zijn in twijfel. Terwijl één recente studie vond dat chimpanseemannen inderdaad agressiever waren dan bonobomannen, vond een andere studie juist het tegenovergestelde. Bovendien laat een recente studie zien dat conflicten binnen bonobogroepen dodelijk af kunnen lopen.

Variatie tussen groepen

In de nieuwe studie onderzocht het team, inclusief ook Jonas Torfs, Marcel Eens en Nicky Staes van de Universiteit van Antwerpen, hoe vaak agressie voorkwam. Ze keken daarbij naar zowel agressie zonder contact, zoals op iemand afrennen of iemand achterna zitten, als agressie met contact, zoals worstelen en bijten. 

Dankzij geavanceerde statistische methoden en gegevens van een relatief groot aantal groepen en individuen concluderen de onderzoekers dat er voor beide vormen van agressie geen noemenswaardige verschillen waren tussen de twee apensoorten. Maar ze zagen wel dat de mate van agressie sterk varieerde tussen groepen van dezelfde soort. Dat betekent dat binnen dezelfde soort sommige groepen meer agressie vertoonden dan andere. Opvallend was dat zowel de minste als de meest agressieve groepen in de studie bonobogroepen waren.

Zowel onze resultaten als de meest recente bevindingen uit het wild komen niet overeen met wat je zou verwachten als zelfdomesticatie bij bonobo’s een rol speelt. Bonobomannen zijn niet duidelijk minder agressief dan chimpanseemannen.

“Bonobo’s leven alleen in de Democratische Republiek Congo, een conflictgebied, waardoor het niet eenvoudig is geweest om ze in het wild te observeren,” zegt Bryon. “De meeste kennis die we hebben over bonobo’s in het wild is gebaseerd op een paar groepen bonobo’s die minder lang zijn geobserveerd dan groepen chimpansees. Dus misschien hebben we nog wel niet het complete beeld van hoe agressie eruit kan zien bij bonobo’s.”

Andere omgevingen

Om de veronderstelde minder agressieve aard van bonobo’s evolutionair te kunnen verklaren, gebruiken onderzoekers vaak de “zelfdomesticatiehypothese”. Maar hoe past deze hypothese bij de nieuwe bevindingen? In het wild leven chimpansees en bonobo’s in verschillende omgevingen: chimpansees leven ten noorden van de rivier de Kongo, terwijl bonobo’s ten zuiden van die rivier voorkomen. Vergeleken met de leefgebieden van bonobo’s, is in de leefgebieden van de chimpansees het voedselaanbod minder gelijk verdeeld, wat leidt tot meer competitie tussen en binnen groepen chimpansees. Daarnaast concurreren chimpansees ook met gorilla’s, die niet voorkomen in de gebieden waar de bonobo’s leven, en hebben de chimpansees meer last van roofdieren.

Zelf-domesticatie?

De stabielere, minder competitieve en minder gevaarlijke omgeving van bonobo’s kan hebben bijgedragen aan de evolutie van hun mogelijk minder agressieve aard. “Het idee is dat deze omstandigheden ervoor zorgen dat vrouwen meer samenwerken. In tegenstelling tot chimpansees, waar de mannen dominant zijn, zijn in bonobosamenlevingen de vrouwen dominant. Bonobovrouwen kunnen de grotere mannen domineren doordat ze coalities vormen. Volgens de “zelfdomesticatiehypothese” zijn bonobo’s minder agressief geworden, omdat de dominante vrouwen een voorkeur hadden voor minder agressieve mannen, waardoor vriendelijkheid werd geselecteerd.”

Er is ook geopperd dat het proces van zelfdomesticatie invloed heeft gehad op de menselijke evolutie, waarbij selectie tegen agressie mogelijk heeft bijgedragen aan het vergroten van onze socialiteit en het vormen van onze complexe samenleving. Bryon: “Maar zowel onze resultaten als de meest recente bevindingen uit het wild komen niet overeen met wat je zou verwachten als zelfdomesticatie bij bonobo’s een rol speelt. Bonobomannen zijn niet duidelijk minder agressief dan chimpanseemannen.”

Mannen hebben het te verduren

Bonobomannen zijn agressief, maar ze richten het grootste deel van hun agressie op andere mannen. “De vrouwen zijn de baas,” legt Bryon uit. “Dus de mannen kunnen het zich niet veroorloven agressief tegen ze te zijn. En de vrouwen lijken andere manieren te vinden om onderling conflicten op te lossen, bijvoorbeeld door socioseksuele gedragingen, die bonobo’s gebruiken om spanningen te verminderen. Of in plaats van elkaar aan te vallen, richten ze hun agressie op de mannen.”

Toekomstig onderzoek

Door mensapen in dierentuinen te onderzoeken kunnen wetenschappers hun gedrag vergelijken in relatief vergelijkbare omgevingen. Dit houdt in dat externe factoren die agressie beïnvloeden voor beide soorten vergelijkbaar zijn, waardoor potentiële verschillen tussen soorten beter geïdentificeerd kunnen worden.

“De waargenomen overlap in agressief gedrag in dierentuinen levert waardevolle inzichten op”, zegt Bryon. “Toekomstig onderzoek naar wilde populaties kan laten zien of daar dezelfde patronen en verschillen in agressie voorkomen, wat kan leiden tot een beter begrip over waar verschillen in agressie op groepsniveau vandaan komen.”