Betere beleidsuitvoering door beter geïnformeerde politieke besluitvorming

In de relatie tussen politiek en uitvoeringsorganisaties kan veel mis gaan en dit leidt regelmatig tot ongelukken (denk aan de Toeslagenaffaire). In een rapport van de Universiteit Utrecht naar de relatie tussen politiek, ambtenaren en uitvoeringsorganisaties pleiten onderzoekers voor iets dat eigenlijk vanzelfsprekend zou moeten zijn: om met kennis van gedrag te werken aan menselijke verbindingen tussen politiek en uitvoering. Vier concrete aanbevelingen kunnen op korte termijn al voor verbetering zorgen, zoals bijvoorbeeld een uitvoeringstoets van goede kwaliteit bij álle wetsvoorstellen en amendementen.

Het onderzoek ‘Politiek en uitvoering verbinden als mensenwerk. Een gedragsgeïnformeerde agenda voor informatiebenutting over de uitvoering door de politiek.’ is onderdeel van de ‘Staat van de uitvoering’, de jaarlijks terugkerende analyse van knelpunten in de uitvoeringspraktijk in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK).

De hoeveelheid informatie over beleid en uitvoering is menselijk niet te bevatten. Wie zoekt tussen de stukken van de Eerste en Tweede Kamer stuit op honderdduizenden documenten. Ambtelijke experts zijn niet makkelijk toegankelijk voor Kamerleden. Bovendien richt het debat in het parlement zich veel meer op beleid dan op de uitvoering van dat beleid. Het gevolg is dat beschikbare informatie over de uitvoering vaak niet wordt meegenomen of dat beleid wordt geformuleerd dat zo complex is dat het tot problemen leidt in de uitvoering. Hoe kunnen leden van Eerste en Tweede Kamer informatie over de uitvoering het makkelijkst en het best benutten?

Een gewoon menselijk besluitvomingsprobleem

De onderzoekers hebben naar het informatiebenuttingsprobleem van Kamerleden gekeken als een ‘gewoon’ menselijk besluitvormingsprobleem. Uit gedragsonderzoek is namelijk veel bekend over algemene menselijke belemmeringen voor informatiebenutting en over algemene omstandigheden die informatiebenutting bevorderen. 

Het onderzoek klinkt misschien abstract maar gaat over heel concrete dingen die eigenlijk normaal zouden moeten zijn. Bijvoorbeeld het standaard doen van een uitvoeringstoets als je een wet aanneemt of amendeert, zegt Thomas Schillemans. Zonder een goede toets weet je niet wat de gevolgen zijn voor de uitvoering en de samenleving. Dan is de kans groot dat er daar ongelukken ontstaan met onbedoelde schade tot gevolg. Daar hebben we de afgelopen jaren met de Toeslagenaffaire en in Groningen onder meer natuurlijk veel schrijnende voorbeelden van meegemaakt.

Het onderzoek laat zien dat er allerlei belemmeringen zijn voor informatiebenutting. Die hebben aan de ene kant te maken met de politieke, bestuurlijke en rechtsstatelijke context. Zo is de beleidsuitvoering heel groot en complex georganiseerd. Ook is veel informatie vanuit de uitvoering technisch en moeilijk te doorgronden. Door de ministeriële verantwoordelijkheid kunnen Kamerleden vaak niet makkelijk direct contact hebben met experts uit de uitvoering om zich goed te laten informeren. En in de Kamer gaat het weinig over de uitvoerbaarheid van het beleid waar ze over debatteren. 

Aan de andere kant zijn er ook menselijke belemmeringen die uit gedragsonderzoek goed bekend zijn en bij uitstek aan de orde zijn in het parlement. Die hebben te maken met de kracht van bestaande overtuigingen (‘beliefs’), het vóórkomen van denkfouten (zoals ‘biases’) als ook met redeneerpatronen die informatiebenutting negatief beïnvloeden (zoals gemotiveerd redeneren en dichotoom denken). Uit algemeen gedragsonderzoek zijn factoren bekend die de kans op informatiebenutting vergroten door de invloed van overtuigingen, denkfouten en dergelijke redeneerpatronen te verminderen. Deze inzichten helpen om het benutten van informatie over de uitvoering door Kamerleden menselijkerwijs te vergemakkelijken. 

De verbindingen tussen uitvoering en politiek vermenselijken

Gedragsinzichten in kennisbenutting leveren vier concrete aandachtspunten op voor de verbindingen tussen uitvoering en politiek die de kans op informatiebenutting kunnen vergroten:
 

• Maak informatie over de uitvoering standaard, uniform en makkelijk vindbaar voor Kamerleden.
• Bouw aan een ontspannen relatie tussen uitvoering en politiek, waarin Kamerleden direct contact met ambtelijke experts kunnen hebben op het moment dat zij informatie nodig hebben
• Richt vergaderformats in de Kamer zo in dat uitvoeringsvraagstukken structureel en inhoudelijk worden besproken
• Zorg dat Kamerleden terugkoppeling krijgen op wat hun beslissingen in de uitvoering teweegbrengen

Vier aanbevelingen voor de korte termijn

De verbinding tussen politiek en uitvoering kan met kennis van gedrag op allerlei manieren een beetje worden versterkt. De onderzoekers pleiten ervoor om in kleine maar betekenisvolle stappen, te werken aan het vermenselijken van verbindingen tussen politiek en uitvoering. Dat sluit aan bij ontwikkelingen die reeds in gang zijn gezet na de grote problemen die er in de beleidsuitvoering zijn ontstaan, bijvoorbeeld rond Toeslagen en Gaswinning (zie: https://www.eerstekamer.nl/nieuws/20260528/uitvoerbaarheid_wetgeving_hoog_op):
 

1. 100% uitvoeringstoets. Voor een goede verbinding tussen politiek en uitvoering ligt in de rede dat er bij 100% van de wetsvoorstellen en amendementen een uitvoeringstoets van goede kwaliteit beschikbaar komt. 
2. Contactpersoon van de uitvoering. In de korte periode voorafgaand aan wetgevingsbehandeling zouden contactpersonen van de uitvoering direct, makkelijk en zo veel mogelijk permanent bereikbaar kunnen zijn voor (medewerkers van) Kamerleden.
3. Rapporteur voor de uitvoering. Een vaste rapporteur voor de uitvoering in de Kamer zou een bijdrage kunnen leveren aan het versterken van de informatiebenutting over de uitvoering.
4. Vriend(in) van de uitvoering. Een jaarlijkse prijs voor de vriend(in) van de uitvoering, uit te reiken aan een Kamerlid met bijzondere verdiensten voor de uitvoering van beleid in het afgelopen jaar, zou een kleine beloning kunnen zijn voor een belangrijke bijdrage.

Onderzoeksteam

Thomas Schillemans (projectleider), Isa Bertram, Erik-Jan van Dorp, Judith Langerak (Vrije Universiteit Amsterdam) en Sam Muller.

Meer informatie

Wilt u meer weten? Download dan het volledige rapport ‘Politiek en uitvoering verbinden als mensenwerk. Een gedragsgeïnformeerde agenda voor informatiebenutting over de uitvoering door de politiek. Een onderzoek in het kader van de Staat van de Uitvoering’. 

Of neem contact op met Thomas Schillemans: t.schillemans@uu.nl.