Alex Brenninkmeijer, verdediger van de rechten van de burger

In memoriam

Alex Brenninkmeijer

Met verslagenheid hebben we kennisgenomen van het overlijden van onze collega prof. dr. Alex Brenninkmeijer. Sinds 2014 was hij aan onze universiteit  verbonden als Faculteitshoogleraar Institutionele Aspecten van de Rechtsstaat.

In zijn veelzijdige carrière zette hij zich onvermoeibaar in voor de rechtsstaat, de democratie, een betere relatie tussen de burger en de overheid en een betere omgang met conflicten. Die carrière was een unieke combinatie van functies binnen de academie met maatschappelijke functies in de rechtspraktijk. Hij was hoogleraar bij de Universiteit van Amsterdam (civiel procesrecht, 1993-1997), de Universiteit Leiden (staats- en bestuursrecht, 1997-2005, Albeda leerstoel voor arbeidsverhoudingen bij de overheid en ADR, 2003-2005) en bij de Universiteit Utrecht (sinds 2014).
Parallel daaraan was hij bestuursrechter, onder meer vice-president bij de Centrale Raad van Beroep (1995-2002), en natuurlijk Nationale Ombudsman (2005-2014) en lid van de Europese Rekenkamer (sinds 2014). Mede door die combinatie van functies was hij de perfecte faculteitshoogleraar bij de faculteit Recht, Economie, Bestuur en Organisatie van de Universiteit Utrecht.

Verdediger van de rechten van de burger

In al die functies was Alex Brenninkmeijer een echte verdediger van de rechten van de burgers in hun relatie met de overheid. Hij publiceerde over het belang van tegenmacht, ter controle van de macht, in vele artikelen en boeken en was zelf een tegenmacht in zijn functie van Nationale Ombudman. Dit thema was al onderwerp van zijn dissertatie De toegang tot de rechter: een onderzoek naar de betekenis van onafhankelijke rechtspraak in een democratische rechtsstaat (1987). Vervolgens kwam  hij hierop regelmatig terug, onder meer in zijn Utrechtse oratie Stresstest rechtsstaat Nederland (2015). In die oratie, maar zeker ook in de jaarverslagen en rapporten als Nationale ombudsman waarschuwde hij steeds weer tegen de steeds dominantere positie van het bestuur, dat niet meer effectief kon worden gecontroleerd door wetgever, rechter of ombudsman.

Hij waarschuwde steeds weer tegen de steeds dominantere positie van het bestuur

Waartoe dit kon leiden, bleek in 2020 in de Toeslagenaffaire, toen de Belastingdienst, met hulp van de wetgever en nauwelijks gecontroleerd door de rechter, ongekend onrecht veroorzaakte bij grote groepen burgers. Hadden de Haagse betrokkenen zijn jaarverslagen serieus genomen, dan had die affaire niet plaatsgevonden. In zijn NJB-artikel met A.T. Marseille, Een dialoog met de Raad van State na de toeslagenaffaire (2021) reflecteerde Alex Brenninkmeijer op de affaire en hoe dergelijke affaires voorkomen kunnen worden in de toekomst.

Relatie tussen burger en overheid

De moeizame relatie tussen burger en overheid was een belangrijk thema in zijn wetenschappelijk en maatschappelijk werk. Als Nationale Ombudsman probeerde hij deze relatie te verbeteren, onder meer door vernieuwing van de standaarden van goed bestuur. In de onder zijn verantwoordelijkheid ontwikkelde Behoorlijkheidswijzer is een te eenzijdige juridische invulling van deze standaarden vervangen door morele standaarden die beter aansluiten bij de verwachtingen van goed bestuur bij burgers.
Verder was hij gangmaker achter BZK-project Prettig Contact met de Overheid, een project dat veel heeft bijgedragen aan de ‘ontbureaucratisering’ van de relatie tussen overheid en burger. 

Hij verdedigde moreel leiderschap als alternatief voor leiderschap gebaseerd op macht door alfamannen als Poetin of Trump

Een belangrijk thema in dit verband betreft verder het concept van leiderschap. In zijn monografie Moreel Leiderschap (2019), verdedigt hij moreel leiderschap gebaseerd op waarden als eerlijkheid, oprechtheid en gematigdheid, als alternatief voor sterk leiderschap gebaseerd op macht door alfamannen als Poetin of Trump. De actuele waarde van dit inzicht blijkt inmiddels elke dag.

Conflictoplossende methoden

Alex Brenninkmeijer heeft zowel in zijn wetenschappelijk werk als binnen zijn functies een belangrijke bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van conflictoplossende methoden, zoals bemiddeling, mediation en ADR, binnen de rechtspraak, maar ook daarbuiten bij de Ombudsman. Hij publiceerde het preadvies Conflictbemiddeling in het bestuursrecht (1997) voor de Vereniging voor bestuursrecht/VAR. Bovendien bestudeerde hij in diverse artikelen de thematiek van procedurele rechtvaardigheid, onder meer in zijn bijdrage in Rechtsgeleerd Magazijn Themis (met Van den Bos en Roëll), Het grote belang van procedurele rechtvaardigheid in Nederland en daarbuiten (2012). In die bijdragen onderzoekt hij  het thema van vertrouwen in – en daarom acceptatie van de uitkomsten van – conflictoplossende mechanismen, gebruikmakend van de inzichten over procedurele rechtvaardigheid uit de sociale psychologie. Daarmee illustreert deze lijn ook zijn continue drive tot vernieuwing.

Inspirator en mentor

Aan de universiteit was Alex Brenninkmeijer een inspirator en mentor voor velen. Hij verzorgde boeiende gastcolleges binnen onder meer de master staats- en bestuursrecht, waarover studenten nu nog spreken. Hij hield vele inleidingen bij congressen en andere meetings, bij rechtsgeleerdheid, bij de faculteit en bij het strategische onderzoeksthema Instituties voor Open Samenlevingen. Hij was ook betrokken bij veel extern onderzoek. In al die activiteiten schrok hij niet ervoor terug om the powers that be stevig aan te pakken als hij dat nodig vond. Zijn scherpe tong werd in Den Haag en daarbuiten gevreesd. Dat maakte hem wel populair bij de gewone burger en bij discussieprogramma’s. Hij was nooit saai. Bovendien was hij ook altijd heel aimabel en kon niemand lang boos op hem blijven.

Alex Brenninkmeijer overleed op donderdag 14 april 2022 in Luxemburg. Zijn legacy zal voortleven. Wij zullen hem blijven herinneren als een creatieve, inspirerende en vriendelijke collega. Een man die wetenschappelijke inzichten in de praktijk bracht en voor wie impact van wetenschap vanzelfsprekend was. Een man die veel te vroeg is overleden, want hij had nog heel veel kunnen betekenen, voor Europa, voor Nederland en voor ons. Zijn inspiratie zal blijven doorklinken door middel van velen die door hem zijn geïnspireerd.

We zijn hem zeer dankbaar en gaan hem enorm missen.

Wij wensen Sacha, zijn kinderen en naasten heel veel sterkte in deze moeilijke tijd. In gedachte zijn we bij hen.

Namens al zijn collega’s en vrienden bij de Universiteit Utrecht:

Henk Kummeling, rector magnificus
Janneke Plantenga, decaan faculteit Recht, Economie, Bestuur en Organisatie
Ivo Giesen, hoofd departement Rechtsgeleerdheid
Rob Widdershoven, hoogleraar Europees Bestuursrecht
Sybe de Vries, hoogleraar Economisch Publiek Recht