Aanwaaiers: wat 360 potjes aarde ons vertellen over biodiversiteit in de stad

Elke dag even naar het balkon of de tuin lopen om te kijken of er al iets groeide: voor honderden deelnemers van het citizen science project Aanwaaiers van de Botanische Tuinen werd dat afgelopen voorjaar een dagelijks ritueel. Allemaal zetten ze een potje aarde buiten, waarna het afwachten was: komen er spontaan plantjes ‘aanwaaien’?

Het begin van biodiversiteit

Met precies die vraag houdt onderzoeker Monique de Jager zich bezig. “Zaadverspreiding is het begin van biodiversiteit,” vertelt Monique. Een belangrijke manier waarop plantensoorten nieuwe plekken bereiken, is doordat zaden ‘meeliften’ op de wind. Windverspreiding kan hiermee verschillende natuurgebieden met elkaar verbinden. In steden, waar groen vaak schaarser en versnipperd is, is het interessant om te onderzoeken hoe dit verloopt.

Potjes aarde door heel Nederland

Tot nu toe bestudeerde Monique zaadverspreiding vooral met wiskundige modellen. Om te onderzoeken hoe de verspreiding in de praktijk verloopt, schakelde ze de hulp in van mensen thuis via het citizen science-project Aanwaaiers.

Zo'n 770 deelnemers verspreid over heel Nederland plaatsten zes weken lang een potje met aarde in hun tuin of op hun balkon om te onderzoeken welke plantjes kwamen aanwaaien.

'Ieniemienie' kiemblaadjes

Sommige deelnemers zagen al binnen enkele weken de eerste plantjes verschijnen. Een deelnemer uit Maastricht schreef enthousiast: “Het zijn nog ieniemienie kiemblaadjes, maar het begin is er!”

Niet in elk potje kwamen echter planten op, wat bij sommigen tot teleurstelling leidde. “Sommige deelnemers kwamen teleurgesteld naar me toe omdat er niets was opgekomen,” vertelt Monique. “Dan zei ik altijd: in mijn potje groeide ook niets.”

Het zijn nog ieniemienie kiemblaadjes, maar het begin is er!

Juist die lege potjes zijn waardevolle onderzoeksgegevens, legt Monique uit. Ze laten zien op welke plekken weinig of geen zaden terechtkomen en geven daarmee belangrijke informatie over verschillen in zaadverspreiding.

Aanwaaiersdag

Op 17 mei 2026 was het zover: de Aanwaaiersdag. Op deze dag brachten deelnemers hun potjes, leeg of met plantjes erin, na zes weken terug naar de Botanische Tuinen. Uiteindelijk werden zo’n 360 potjes ingeleverd en de zichtbare plantjes geteld door Monique en studenten. Gemiddeld groeide er één zaailing per potje, met als uitschieter een potje waarin maar liefst 33 plantjes waren opgekomen. 

De kaart hieronder laat zien hoeveel zaailingen er gemiddeld per potje zijn gevonden, per gemeente: hoe geler de gemeente, hoe meer zaailingen er gemiddeld voorkwamen.

Na de Aanwaaiersdag werden de potjes verder opgekweekt, totdat de planten groot genoeg waren om te bepalen om welke soorten het ging. In de potjes werden onder andere Paardenbloemen, Vogelmuur, Wilgenroosjes, Iep, Parapluutjesmos, Harig knopkruid en verschillende Grassoorten gevonden.

Verband tussen omgeving en aangewaaide plantenzaden

Na het onderzoeken welke plantjes waren ‘aangewaaid’, was het tijd om de overige gegevens uit de Aanwaaierspotjes te analyseren. Hanna Schreuder, biologiestudent binnen Moniques onderzoeksteam, bestudeerde in hoeverre de omgeving van een potje invloed had op het aantal aangewaaide planten en op de diversiteit van de plantensoorten.

Eerst keek zij naar de bevolkingsdichtheid van een gebied: heeft het aantal inwoners in een wijk invloed op hoeveel zaden er in een potje terechtkomen, of op de diversiteit van de planten die daaruit opgroeien? De analyses lieten geen duidelijk verband zien.

Daarna onderzocht zij de hoeveelheid groen in de omgeving, gemeten met satellietbeelden. Hier werd wel een duidelijk verband gevonden: hoe groener de omgeving van een potje, hoe groter de kans dat er plantjes in groeiden. In groenere gebieden kwamen bovendien niet alleen meer plantjes op, maar ook meer verschillende soorten.

Hoe groener de omgeving van een potje, hoe groter de kans dat er plantjes in groeiden.

Een groenere stad

Deze resultaten zijn mede te danken aan de vele deelnemers die aan Aanwaaiers meededen. “Zonder de hulp van zoveel mensen thuis hadden we nooit op zoveel verschillende locaties gegevens kunnen verzamelen,” aldus Monique. Dankzij de 360 ingeleverde potjes is nu een duidelijk verband zichtbaar tussen de hoeveelheid groen in een omgeving en zowel het aantal als de diversiteit van aangewaaide zaden, een belangrijke stap in het begrijpen van biodiversiteit in de stad. 

Dit verband vormt bovendien een startpunt voor verder onderzoek. “We gaan verder onderzoeken hoe zaadverspreiding verschilt tussen wijken en welke factoren die verschillen kunnen verklaren,” vertelt Monique. “Die kennis kan uiteindelijk helpen om steden groener te maken en ervoor te zorgen dat natuurlijke plantenpopulaties zich beter kunnen verspreiden.”