6 september 2018

10 jaar na de crisis: bedrijf, gedráág je!

Bank pinautomaat in het donker

"Of het vertrouwen tussen bank en burger is hersteld? Pikant moment om dat te vragen, temidden van een witwasschandaal bij ING", zegt Rutger Claassen, politiek filosoof en programmacoördinator van de nieuwe opleiding Philosophy, Politics and Economics aan de Universiteit Utrecht. Tien jaar na de financiële crisis wordt wéér het handelen van een systeembank ernstig aan de kaak gesteld.

"Tegen studenten die banken of andere grote bedrijven in moreel opzicht willen veranderen, zeg ik altijd: Open the black box. Ik bedoel daarmee, dat zo'n bedrijf, net als de samenleving, zowel conservatieve als progressieve krachten in zich heeft. Er leven enorme tegenstellingen binnenin. Je zal een coalitie moeten smeden van welwillenden, in zo'n bedrijf. En het blijft eeuwig balanceren tussen goed en kwaad. Je moet mensen meekrijgen binnen dat bedrijf, die stappen in de goede richting zetten." Sinds deze maand kunnen studenten aan de Universiteit Utrecht de opleiding Philosophy, Politics and Economics volgen, een Engelstalig programma, waarin politieke en economische kwesties worden beschouwd vanuit vier verschillende gezichtspunten: filosofie, politiek, economie en geschiedenis. Er geven zowel docenten les van de faculteit Geesteswetenschappen, als van de faculteit Recht, Economie, Bestuur en Organisatie.

De overtuiging dat bedrijven puur bestaan om winst te maken en dat daar niks mis mee is, wordt steeds minder openlijk verdedigd.
Dr. Rutger Claassen. Foto: Ed van Rijswijk
Rutger Claassen, politiek filosoof

Pijnlijk duidelijk 

Veel bedrijven hebben tegenwoordig de mond vol van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO), Social Corporate Responsibility. "De overtuiging dat bedrijven puur bestaan om winst te maken en dat daar niks mis mee is, wordt steeds minder openlijk verdedigd", zegt Claassen. Maar een situatie als bij ING maakt pijnlijk duidelijk hoe moeilijk die maatschappelijke verantwoordelijkheid blijkt uit te voeren.

Tien jaar na de financiële crisis liggen de bonussen aan banden, zijn de eigen spaarreserves groter, zouden er minder financiële risico's worden genomen, is er strenger toezicht en nóg gaat 't mis. Is dat MVO dan alleen een verkooptruc, window dressing? "Die maatschappelijk verantwoordelijkheid is in ieder geval iets waarmee je een bedrijf aan zijn woord kunt houden", zegt Claassen. "Je zégt zelf in je beleid dat je begaan bent met de maatschappij, gedraag je er dan ook naar."

 

Corporate Citizenship

Mensen verwachten dat bedrijven zich gedragen als goede burgers en dat ze hun verantwoordelijkheid nemen, corporate citizenship. Maar daar wringt het schoentje. Een bedrijf is geen gewone burger. Claassen schreef daarover een ethische annotatie, "De publieke rol van bedrijven". Een bedrijf is enerzijds een private, door winst gedreven partij, maar heeft anderzijds ook publieke aspecten. Net als burgers, betalen bedrijven bijvoorbeeld belasting en gehoorzamen ze de overheid. Net als burgers, vergaren ze macht en heeft hun handelen invloed op de maatschappij. Een bedrijf krijgt echter weinig tegengas tegen die macht, niet vanuit de markt en ook weinig vanuit de overheid, betoogt Claassen. "Machtsuitoefening door bedrijven is niet meer of minder problematisch dan politieke machtsuitoefening, en verdient daarom dezelfde behandeling." Tegengas, een betere balans van de macht, zoals een trias politica, is wenselijk.

Machtsuitoefening door bedrijven is niet meer of minder problematisch dan politieke machtsuitoefening, en verdient daarom dezelfde behandeling
Dr. Rutger Claassen. Foto: Ed van Rijswijk
Rutger Claassen, politiek filosoof

Na de financiële crisis zijn klanten niet massaal weggelopen bij de grote systeembanken, dus "stemmen met de voeten", gaat lang niet altijd op. Wat heeft de crisis ons wél gebracht? "Een duidelijk besef hoe kwetsbaar ons economische systeem is, hoeveel risico's werden genomen en hoe verweven de verschillende westere economieën en hun problemen zijn", zegt Claassen. "Maar eigenlijk verschoof het publieke debat al heel snel naar de bezuinigingen die de crisis met zich meebracht. Je ziet sindsdien wel een groei naar sustainable finance, alternative finance en crowdfunding."

De crisis heeft de opkomst van deeleconomieplatformen als AirBnB en Snappcar wel versneld, maar geenszins veroorzaakt.
Koen Frenken

Deeleconomie

Koen Frenken, hoogleraar Innovatiewetenschappen aan de Universiteit Utrecht is gespecialiseerd in de deeleconomie. Is deze ontsproten aan de financiële crisis? Nee, zegt Frenken: “Platformen als SnappCar en Airbnb zijn inderdaad populair geworden tijdens de crisis, maar de principes van dergelijke platformen bestonden al langer. Denk bijvoorbeeld aan E-Bay voor tweedehandsgoederen of websites voor huizenruil. In mijn ogen heeft de crisis de opkomst van deeleconomieplatformen wel versneld, maar geenszins veroorzaakt. “Ook klusplatformen zoals Uber en Deliveroo zie ik niet als een crisisfenomeen. Ze zijn here to stay. De populariteit van zulke online platformen voor freelancers is meer gelegen in de flexibilisering van de arbeidsmarkt en de fiscale voordelen die zzp'ers genieten. En het spreekt natuurlijk aan bij consumenten."

Alternatieve economische structuren

Bovenop de wereldwijde kredietcrisis, volgde in Europa ook nog de eurocrisis, waarbij verschillende eurolanden Griekenland moesten redden van een bankroet. "Die crisis heeft de ontwerpfouten van de Euro blootgelegd en politiek duidelijk gemaakt dat solidariteit tussen Noord en Zuid noodzakelijk is", zegt Frenken. "Ook hoop ik dat de crisis mensen bewust heeft gemaakt van de beperkingen van het economisch systeem zoals we het nu hebben ingericht. Op termijn verwacht ik dan ook dat mensen bewuster zullen gaan beleggen en consumeren. Het is bovendien voorstelbaar dat er alternatieve economische structuren zullen ontstaan gebaseerd op cooperaties, die gebruik maken van online platformen voor bruikleen, handel en verzekeringen."