Alle publicaties
  2017 - Wetenschappelijke publicaties
van Miert, Dirk, Touber, Jetze, Steenbakkers, Piet & Nellen, Henk (2017). Scriptural Authority and Biblical Criticism in the Dutch Golden Age - God’s Word Questioned. (400 p.). Oxford: Oxford University Press.
  2016 - Wetenschappelijke publicaties
Steenbakkers, Piet (2016). Leo Polak over Spinoza. In Klaas van Berkel & Stefan van der Poel (Eds.), Nieuw licht op Leo Polak (1880-1941) - Filosoof van het vrije denken (pp. 37-56) (20 p.). Hilversum: Verloren.
  2016 - Populariserende publicaties
Steenbakkers, Piet (2016). Spinoza, Beyond the Legends. In Paul Ziche (Eds.), Spinoza Research - To Be Continued (pp. 9-24) (16 p.). Voorschoten: Uitgeverij Spinozahuis.
  2015 - Vakpublicaties
Steenbakkers, Piet (2015). Benedictus de Spinoza (1632–1677) - De samenleving als deel van de natuur. In Erik De Bom (Eds.), Een nieuwe wereld - Denkers uit de Nederlanden over politiek en maatschappij (1500–1700) (pp. 220–255, 297–301, 325–328) (50 p.). Antwerpen: Polis.
  2014 - Wetenschappelijke publicaties
Steenbakkers, Piet, van Bunge, Wiep, Krop, Henri & van de Ven, Jeroen (2014). The Bloomsbury Companion to Spinoza. (400 p.). London: Bloomsbury.
  2014 - Vakpublicaties
Steenbakkers, Piet (2014). Das Wort Gottes und die wahre Religion - Das Fazit von Spinozas Bibelkritik (Kapitel 11–12). In Ottfried Höffe (Eds.), Baruch de Spinoza: Theologisch-politischer Traktat (pp. 127–137) (11 p.). Berlin: Akademie Verlag.
Steenbakkers, Piet (2014). Human dignity in renaissance humanism. In Marcus Düwell, Jens Braarvig, Roger Brownsword & Dietmar Mieth (Eds.), The Cambridge Handbook of Human Dignity: Interdisciplinary Perspectives (pp. 85-94) (10 p.). Cambridge University Press.
  2014 - Populariserende publicaties
Steenbakkers, Piet, Borsboom, Anne & Woodward, Anne (2014). The Art of Nietzsche. Amsterdam: Gopher.
Steenbakkers, Piet (2014). Why Nietzsche wrote such good music. In Anne Borsboom, Anne Woodward & Piet Steenbakkers (Eds.), The Art of Nietzsche (pp. 58–69) (13 p.). Amsterdam: Gopher.
^ naar boven
Gegenereerd op 2017-07-23 22:50:34

Afgesloten projecten

Project:
Het web van Spinoza 01-03-2014 tot 15-07-2017
Algemene projectbeschrijving

Het project Spinoza’s Web gaat onderzoek doen naar de Nederlandse wijsgeer Benedictus de Spinoza (1632–1677): zijn leven en werken, alsmede de netwerken waarvan hij deel uitmaakte. In de receptie en duiding van het denken van Spinoza heeft men steeds een onlosmakelijke samenhang gezien tussen zijn werken, zijn karakter en reputatie, en zijn levensverhaal. Elke tijd vormt zich aldus een beeld van Spinoza, en meer dan bij enige andere filosoof speelt dat beeld mee in de wijze waarop men zijn denken begrijpt. In dit project worden instrumenten ontwikkeld om Spinoza’s leven, werken en werking zo volledig mogelijk te documenteren, en wordt zijn filosofische invloed inzichtelijk gemaakt door de context waarin hij zich heeft kunnen ontplooien in kaart te brengen. We volgen daarbij vier onderzoekslijnen, die elk een eigen eindproduct opleveren.


Deelproject 1: The Spinoza Web


Om te beginnen is er een deelproject dat zich ten doel stelt alle documenten en gegevens die over Spinoza te achterhalen zijn bijeen te brengen in een gratis toegankelijk website, The Spinoza Web. Daar worden alle bronnen opgeslagen die betrekking hebben op Spinoza’s leven, werken, brieven, correspondenten en netwerken. Veel materiaal is al bekend, maar er zal ook nog grondig en gericht gezocht moeten worden in bibliotheken en archieven. In het geval van Spinoza ziet het historisch onderzoek zich voor speciale hindernissen geplaatst, door de geheimzinnigheid die veel van zijn leven omgeeft. Omdat zowel aanhangers als tegenstanders zijn teksten verzamelden, duiken er soms onbekende stukken op op plaatsen waar men die niet direct zou verwachten, zoals het onlangs gevonden zeer vroege afschrift van de Ethica in het Vaticaan.


Deelproject 2: A Bibliography of Spinoza’s Works from 1663 to 1796


Spinoza’s werken circuleerden in handschriften en in gedrukte vorm, en werden zowel bejubeld als verafschuwd. Ze zijn dan ook verboden, maar zelfs voordat dat formeel het geval was, hadden zijn ideeën al een gevaarlijke, clandestiene reputatie. Publicatie was een riskante zaak, en dat had gevolgen voor de manier waarop zijn boeken circuleerden: veelal anoniem verschenen, met valse titelpagina’s en misleidende uitgeversinformatie. Om dit alles in kaart te brengen, gaat een tweede deelproject een uitputtende beschrijving maken van alle gedrukte werken van Spinoza (inclusief vertalingen) die in de zeventiende en achttiende eeuw zijn verschenen: A Bibliography of Spinoza’s Works from 1663 to 1796.


Deelproject 3: Van Velthuysen and His Circle


Spinoza maakte deel uit van het intellectuele landschap van de laatste decennia van de Nederlandse Gouden Eeuw, waarin de wijsbegeerte een veel belangrijker rol speelde dan men zich doorgaans realiseert. De nieuwe wijsbegeerte van denkers als Bacon, Descartes en Hobbes, vond er weerklank. Spinoza’s filosofische ideeën veroorzaakten een schokgolf, zelfs bij tijdgenoten die de nieuwe wijsbegeerte enthousiast omarmden. Zo werd Spinoza van atheïsme beschuldigd door een Utrechtse arts en politicus, Lambert van Velthuysen, die zelf de reputatie had een gevaarlijke nieuwlichter te zijn. Hij was de spil van een genootschap van republikeinse cartesianen, dat het ‘Collegie der Sçavanten’ werd genoemd. Deze groepering had een aantal hoogleraren in haar gelederen, en ontleende haar samenhang mede aan een gemeenschappelijke tegenstander, de geduchte orthodoxe calvinist Gisbertus Voetius. Deze kring had wel contact met Spinoza, en fungeerde tevens als doorgeefluik voor allerlei radicale ideeën, waaronder die van Spinoza, maar distantieerde zich ook van hem. Van Velthuysen had een belangrijk aandeel in de ontwikkeling van de nieuwe wijsbegeerte in Nederland, en het wordt tijd dat zijn rol en het netwerk om hem heen goed in kaart worden gebracht. Dat is het doel van het derde deelproject, Van Velthuysen and His Circle.


Deelproject 4: Weaving the Web: The Development of Spinoza’s System


Een vierde onderzoek wil de voorgaande lijnen samenbrengen in een synthetiserend overzicht van Spinoza’s filosofische ontwikkeling. Hoewel zijn denken gekenmerkt wordt door een sterk systematische opzet, waarbij alle onderdelen naar elkaar verwijzen, is het voor latere generaties lastig gebleken die samenhang ook helder te aanschouwen. Dat heeft er toe geleid dat men zijn werken als ondoorgrondelijk en inconsistent beoordeelde, en veronderstelde dat hij voortdurend aan zijn teksten sleutelde. Op grond van een nauwkeurig onderzoek naar zowel de interne logica van Spinoza’s filosofische ontwikkeling, als de interactie met zijn omgeving en naar de wijze waarop de afzonderlijke werken tot stand zijn gekomen en overgeleverd, worden in Weaving the Web: The Development of Spinoza’s System de stadia van zijn denken gepresenteerd, in samenhang met de historische context.


Wijdere betekenis


Een bijzonder aspect van Spinoza’s filosofie is dat deze een veel groter publiek aanspreekt dan alleen vakfilosofen. Wetenschappers die in andere disciplines werken laten zich door zijn ideeën inspireren, maar ook buiten de academische setting is er opvallend veel belangstelling voor Spinoza. Dat blijkt uit de verkoop van zijn werken, het aantal aan Spinoza gewijde populaire publicaties en websites, en de organisaties die zich met zijn gedachtegoed bezig houden. In Nederland is dit nog sterker dan elders. Dit project wil hoogwaardige en wetenschappelijk goed onderbouwde onderzoeksresultaten aanbieden in toegankelijke vormen. Het is zo opgezet dat hiervan niet alleen de directe vakgenoten zullen profiteren, maar ook het grote publiek met een algemene interesse in Spinoza’s filosofie.


Uitvoering


Geplande uitvoering: maart 2014 – maart 2018, aan de Universiteit Utrecht. Projectleider: Piet Steenbakkers, universitait hoofddocent geschiedenis van de nieuwere wijsbegeerte aan de Universiteit Utrecht en bijzonder hoogleraar Spinoza-studies aan de Erasmus Universiteit Rotterdam vanwege de Vereniging Het Spinozahuis. Voor de uitvoering van het project worden verder twee postdocs aangesteld. 


 

 
Rol: Onderzoeksleider Financiering
2e geldstroom - NWO: NWO, Geesteswetenschappen, Vrije competitie
Projectleden
Project:
Bijbelkritiek en secularisatie. De maatschappelijke invloed van de filologie in de zeventiende eeuw 01-11-2009 tot 30-04-2013
Algemene projectbeschrijving




































            In de
loop van de zeventiende eeuw begonnen steeds meer gelovigen te twijfelen aan de
traditionele geloofswaarheden. Vaak werd deze twijfel zo sterk dat de
gelovigheid zelf ter discussie kwam te staan. Het gaat hier om een ontwikkeling
die zich in enkele decennia voltrok: terwijl omstreeks 1650 de discussie nog
een dogmatisch karakter droeg en op een botsing van uiteenlopende
geloofsrichtingen neerkwam, stond vanaf ongeveer 1680 steeds meer de kwestie
van geloof en ongeloof ter discussie. Deze godsdienstig-filosofische revolutie
vormde het begin van een grillig maar onstuitbaar secularisatieproces, dat tot
op de dag van vandaag doorzet. In de traditionele opvatting wordt dit proces
verklaard uit de opkomst van de exacte wetenschappen en de snelle verspreiding
van het cartesiaanse rationalisme, twee ontwikkelingen die elkaar onderling versterkten
en die in de leer van Spinoza hun krachtigste uitdrukkingsvorm hebben gekregen.
Jonathan Israels veelgeroemde studie The
Radical Enlightenment
(2001) is een bekende en uitgesproken
vertegenwoordiger van deze visie. Daartegenover wordt in het onderhavige
voorstel een andere, nog nauwelijks onderzochte verklaringsgrond getoetst: de
opkomst, ontwikkeling en doorwerking van de humanistische Bijbelkritiek. Het
kritisch en historisch onderzoek van teksten, later aangeduid als ‘filologie’,
maakte in de zestiende eeuw grote vooruitgang, waar het om de restauratie van
klassieke bronnen ging. Daardoor gold de filologie als een belangrijke
wetenschappelijke discipline, waarvan de methode en resultaten ook voor andere
wetenschappen gezaghebbend waren. In de zeventiende eeuw verspreidde zich het
idee dat ook de boeken van het Oude en Nieuwe Testament tegenstrijdigheden,
fouten en andere sporen van bederf vertoonden die door geduldig onderzoek
vastgesteld en misschien wel verbeterd konden worden. Bovendien brak het besef
door dat deze teksten bestudeerd moesten worden tegen de achtergrond van de
tijd en omgeving waarin zij waren geschreven. Daarmee kwam de traditionele
visie op de Bijbel als een van kaft tot kaft door God geïnspireerde, volstrekt
ongerept overgeleverde en transparante boodschap op losse schroeven te staan.
Het tot op dat moment onaangetaste gezag van de Bijbel werd dus losgelaten. Dat
leidde in de loop van de zeventiende eeuw tot een toenemende twijfel aan de
traditionele geloofswaarheden.



Doel van dit onderzoek is
aannemelijk te maken dat de humanistische Bijbelkritiek ten grondslag lag of in
ieder geval in belangrijke mate bijdroeg aan de afkalving van de kerkelijke
waarheidspretenties zoals die in de tweede helft van de zeventiende eeuw
inzette. Daarbij gaat de aandacht eerst uit naar het in de Leidse school van
Joseph Scaliger gevoerde academische debat en zijn weerklank in de baanbrekende
opvattingen van exegeten als Hugo de Groot, Isaac de La Peyrère en Isaac
Vossius. Vervolgens zal worden onderzocht of en hoe Spinoza zich op het werk
van deze Bijbelonderzoekers baseerde. Ten slotte zal op de receptie van
Spinoza’s Bijbelkritiek nader worden ingegaan, want de filosoof kwam tot een
visie die ook na zijn dood nog heftige opschudding en bestrijding verwekte. Op
deze wijze wordt inzicht verkregen in de doorwerking van het confessionele
debat op de opvattingen over tolerantie en repressie in de Nederlandse
Republiek. Bovendien zal met dit programma worden aangetoond hoe de discussie
zich van universiteit en studeerkamer naar kansel, straat, winkel en trekschuit
uitbreidde, en langs de informatiekanalen van de Republiek der Letteren ook een
internationale dimensie kreeg. De verbreding van de discussie zal worden
gevolgd aan de hand van bronnen die indertijd ieder een eigen gebied bestreken:
wetenschappelijke Latijnse traktaten (voor het universitaire milieu), het
polemische strijdschrift in de volkstaal (voor de geletterde kerkgangers) en de
vertrouwelijke brief (voor de particuliere sfeer). Op deze wijze valt na te
gaan hoe het resultaat van het tekstkritisch en historisch onderzoek zich als
een ‘steen in de vijver’ via steeds grotere kringen in de zeventiende-eeuwse
wereld verbreidde en tot een omslag in de visie op Bijbel, geloof, kerk en
maatschappij leidde.



     Uitgaande van
de resultaten van de twee beoogde deelonderzoeken, maar met een eigen analyse
van primaire bronnen en beschikbare secundaire literatuur, zullen de
projectleiders een synthese schrijven over de rol van de tekstuele en
historische kritiek in de ontheiliging van de Bijbel en het daarop volgende
secularisatieproces. Dit proces, dat neerkomt op de afbraak van de
waarheidspretenties van de gevestigde kerk, wordt onderzocht als een essentiële
stimulans voor de verbreiding van de tolerantiegedachte.
In
de synthese zal een lijn worden getrokken die via het Leidse humanisme, De
Groot, La Peyrère, Vossius en Spinoza tot in de achttiende eeuw doorloopt. Het
voorgestelde onderzoek onderscheidt zich door de actualiteit van zijn
problematiek. De hedendaagse discussie tussen modernisten en creationisten of
fundamentalisten is immers een afspiegeling van de geruchtmakende controverses
die het grensverleggend onderzoek van bovengenoemde zeventiende-eeuwse exegeten
heeft losgemaakt.





 
Rol: Uitvoerder Financiering
2e geldstroom - NWO
Projectleden
Overige projectleden:
  • prof. dr H. Nellen (Huygens ING; EUR)
  • dr D. van Miert (Huygens ING)
Gegenereerd op 2017-07-23 22:50:34
Nevenfuncties

Sinds november 2004 bijzonder hoogleraar Spinoza-studies aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, vanwege de Vereniging Het Spinozahuis.

Gegenereerd op 2017-07-23 22:50:34
Volledige naam
prof. dr. P.M.L. Steenbakkers Contactgegevens
Janskerkhof 13

Janskerkhof 13
Kamer 1.16A
3512 BL  UTRECHT

Telefoonnummer afdeling 030 253 1794
Janskerkhof 13

Janskerkhof 13
Kamer -
3512 BL  UTRECHT

Gegenereerd op 2017-07-23 22:50:34
Laatst bijgewerkt op 28-03-2017