21 januari 2020

Mensenrechten in historisch perspectief

© iStockphoto.com

Twintig jaar geleden waren mensenrechten hét onderwerp in de internationale politiek. In twee decennia is die positie enorm gekelderd, tot het punt waarop niemand er meer prioriteit aan lijkt te geven. Afgelopen week verscheen in de Nederlandse Boekengids een essay van dr. René Koekkoek (Geschiedenis en Kunstgeschiedenis) waarin hij deze ontwikkeling in historisch perspectief plaatst.

The Last Utopia

Koekkoek verbindt de geschiedenis van de internationale mensenrechtenbeweging aan een aantal geschiedenissen over de ontwikkeling van deze beweging, zoals Samuel Moyn's The Last Utopia: Human Rights in History. In dit boek beschrijft Moyn hoe pas in de jaren zeventig mensenrechten los kwamen te staan van de staat, terwijl die in de Franse en Amerikaanse revoluties nog onlosmakelijk verbonden waren. "Met andere woorden, mensenrechten konden worden aangeroepen als hoogste autoriteit om de politieke macht van de staat te ondermijnen."

Dr. René Koekkoek
Dr. René Koekkoek

On the Spirit of Rights

Dan Edelstein's On the Spirit of Rights gaat in tegen Moyn's splitsing van de rechtenbeweging, maar gaat ook in op de aard van rechten. "[P]uur op grond van iemands ‘mens-zijn’ kan iemand aanspraak maken op ‘natuurlijke’ mensenrechten. De bron van onenigheid was de vraag wat er met die natuurlijke rechten gebeurde in de ‘maatschappij’." De verschillende modellen die hieruit voortkwamen zijn in de geschiedenis gebruikt door verschillende ideologieën, waar patronen in te ontdekken zijn. Zo laat Edelstein zien dat moderne mensenrechten niet volledig losstaan van eerdere rechtenbewegingen.

Not Enough

Vorig jaar verscheen Moyn's nieuwe boek Not Enough: Human Rights in an Unequal World, waarin hij de opkomst van de mensenrechtenbeweging aan de opkomst van het neoliberalisme koppelt. Ook hier is het gebruik van mensenrechten voor ideologieën te zien: "Waar in de negentiende eeuw mensenrechten werden aangeroepen om eigendom, persoon, en de vrijheid van economisch handelen te verdedigen ten behoeve van een laissez-faire–economie, werden halverwege de twintigste eeuw mensenrechten geherdefinieerd om de verzorgingsstaat te stutten."

De hoogtijdagen van de internationale mensenrechtenbeweging liggen inmiddels zo'n twintig jaar achter ons. Met de analyse van deze boeken laat Koekkoek zien dat de idealen van mensenrechten op zichzelf niet genoeg zijn om onze wereld mee vorm te geven. Ze hebben een stevig politiek programma nodig dat ervoor zorgt dat ze gebruikt kunnen worden om de problemen van onze huidige samenleving op een humane manier op te lossen.