7 januari 2020

De toverlantaarn in de wetenschap

Al eeuwenlang probeert men wetenschap bereikbaar te maken voor een breed publiek. Eind negentiende eeuw gebruikten wetenschappers tijdens hun colleges de Laterna Magica of toverlantaarn als hulpmiddel hiervoor. Prof. dr. Frank Kessler (Instituut voor Cultuurwetenschappelijk Onderzoek) vertelde aan NEMO Kennislink over zijn onderzoek naar dit bijzondere instrument.

Prof. dr. Frank Kessler
Prof. dr. Frank Kessler

Een populair instrument

De toverlantaarn, die waarschijnlijk zijn oorsprong vond in Nederland, werd voor allerlei doeleinden gebruikt. Kessler en zijn collega's doen specifiek onderzoek naar het gebruik ervan voor de overdracht van wetenschappelijke kennis. Deze functie van de toverlantaarn werd met name vanaf 1900 populair. "Met de komst van elektriciteit in de collegezaal hoefden de hoogleraren en docenten niet meer aan de slag met gaslicht. Ze konden simpelweg een stekker in het stopcontact steken.”

Woord en beeld

De populariteit van de toverlantaarn veranderde de wetenschap. "Juist omdat wetenschappers niet eerder hun verhaal op deze wijze hadden kunnen illustreren, zorgde de lantaarn voor een andere overdracht van kennis." Ook onderzoek doen werd makkelijker, bijvoorbeeld voor kunsthistorici die nu twee schilderijen naast elkaar konden projecteren en vergelijken. Ook liberale verenigingen en ideologische en religieuze groepen maakten gebruik van deze nieuwe technologie: met beeld konden ze hun doelgroep effectiever bereiken dan met alleen woorden.

Vanzelfsprekend

Hoewel de toverlantaarn een tijd lang vanzelfsprekend alom aanwezig was, raakte deze na de Tweede Wereldoorlog in de vergetelheid. Kessler: “Het was tijdens de periode die wij onderzoeken, van 1880 tot 1940, zo normaal dat wetenschappers afbeeldingen toonden met een lantaarn, dat dit niet per se werd vermeld of genoteerd. Gelukkig zijn er nog wel enkele collegeaantekeningen met de bijbehorende glasplaten bewaard gebleven. Hierdoor weten we hoe hoogleraren de afbeeldingen hebben ingezet.”