Onzichtbaar en Geluidloos
AMOC
In de Atlantische Oceaan, onzichtbaar en geluidloos, beweegt een van de krachtigste systemen op aarde. AMOC heet het, Atlantic Meridional Overturning Circulation. De naam klinkt misschien niet bekend, maar al duizenden jaren bepaalt AMOC het klimaat van een groot deel van de wereld en zeker dat van Nederland.
Warm, zout water stroomt vanuit de tropen richting het noorden, langs de kusten van Europa. Dat water geeft zijn warmte af aan de lucht. Door de warmte van deze waterstroom is het klimaat in Noordwest-Europa veel milder dan je op basis van de breedtegraad zou verwachten. Londen ligt op dezelfde breedtegraad als het veel koudere Calgary in Canada, Amsterdam op dezelfde hoogte als grote delen van Siberië. Dankzij AMOC waait er een zachte westelijke wind over onze daken.
Als het water op weg naar het noorden zijn warmte heeft afgegeven, koelt het af. Koud water is zwaarder dan warm water en zout water is zwaarder dan zoet. Het koude water zinkt daardoor diep naar de bodem van de oceaan en stroomt op diepte terug naar het zuiden. In de Zuidelijke Oceaan komt het water weer naar boven en de cirkel is rond. Zo draait de motor al millennia. Tot nu.
Want nu gooit het smeltwater van Groenland roet in het eten. Of eigenlijk: zoet water. Door de opwarming van de aarde smelt het Groenlandse ijs sneller dan de aarde in duizenden jaren heeft meegemaakt. Al dat zoete smeltwater stroomt de oceaan in, precies op de plek waar het zoute, koude water normaal zinkt. Zoet water is lichter. Het zinkt niet. En dus remt de motor. Wetenschappers meten al decennia dat AMOC zwakker wordt. Niet van de ene op de andere dag, maar gestaag, meetbaar, zorgelijk.
Wat als de motor uitvalt?
De gevolgen zijn anders dan je misschien zou verwachten. Het wordt niet warmer, het wordt kouder. En grilliger. Zonder de aanvoer van warm Atlantisch water koelen de winters in Noordwest-Europa stevig af. Onderzoekers, onder wie klimaatwetenschapper René van Westen van de Universiteit Utrecht, hebben het over mogelijke temperatuurdalingen van gemiddeld 10 graden in de winter met uitschieters naar extreme kou. Tegelijkertijd droogt het continent uit. Minder neerslag, meer verdamping, mislukte oogsten. Ook de stormen worden heftiger. Het paradoxale is dus dat een wereld die warmer wordt door CO2 , voor Nederland kouder, grilliger en onvoorspelbaarder kan worden door het uitvallen van AMOC. Het resultaat is geen nieuw evenwicht. Het is chaos.
Wanneer dan?
Dat is de vraag waarop niemand het antwoord heeft. Sommige wetenschappers denken dat het kantelpunt al voor het jaar 2100 bereikt kan worden, anderen houden het op later of nooit. Maar opvallend veel recente studies schatten het kantelpunt eerder dan gedacht. Wat we wél zeker weten is dat de motor nu al langzamer draait. En een motor die langzamer draait, valt makkelijker stil. Dat is geen klimaatactivisme. Dat is gewoon fysica. Als AMOC eenmaal gekanteld is, kan herstel eeuwen duren.
Dit is zo’n moment. Dit is nu.
Niet om je uit je slaap te houden, maar dit speelt wel nu. Wat betekent het als AMOC daadwerkelijk instort? We vroegen René van Westen hoe het dagelijks leven er een jaar of 50 na het kantelpunt uit kan zien.
Grillige seizoenen
DE TOEKOMST VOLGENS VAN WESTEN
Anders dan films als ‘The Day After Tomorrow’ zijn de veranderingen niet van de ene dag op de andere voelbaar, benadrukt Van Westen. Na het kantelpunt duurt het nog ongeveer honderd jaar voordat de gevolgen volledig zichtbaar zijn. De winters in Nederland worden een stuk kouder, met vrieskou en hevige winterstormen. We krijgen kortere, frisse zomers met vaker maximumtemperaturen rond de 15 graden, afgewisseld met hittegolven. In het ergste geval een droge, hete herfst, gevolgd door een lange, koude winter en een koude, natte lente. Heftige stormen en plotselinge omslagen van warm naar koud of van droog naar nat, soms van de ene dag op de andere: het weer wordt niet alleen extremer, maar ook steeds grilliger en moeilijker te voorspellen. Het is een sober maar verontrustend beeld.
Oogsten mislukken, rekeningen stijgen
Ook de landbouw ontkomt er niet aan, verwacht Van Westen. Door de grillige winters mislukken oogsten en verdwijnen sommige gewassen uit Nederland. Dat is dan direct terug te zien in de supermarkt: lege schappen en onvoorspelbaar aanbod. En op de energierekening, door hogere stookkosten. Duurzame energie wordt ook onbetrouwbaarder: minder zon door het jaar heen, maar wel met hoge pieken tijdens hittegolven, en windmolens die vaker uitgeschakeld worden omdat het stormt.
Wegen, water en wonen
Grote temperatuurverschillen tasten gebouwen aan en scheuren het asfalt open. Wegen zijn in de winter regelmatig onbegaanbaar door ijs, sneeuw en stormen en het treinverkeer ontkomt daar evenmin aan. Aan de kust en langs de rivieren verwacht Van Westen overlast door hoog water en overstromingen, want AMOC heeft ook invloed op de zeespiegelstijging. Daar komt zo’n vijftig centimeter bovenop. En het toerisme kantelt mee. De lange files op de Route du Soleil naar het zuiden verdwijnen. Iedereen wil juist naar het noorden, want in het zuiden wordt het nog heter en droger. Zeker in de zomermaanden is drinkwatertekort een terugkerend probleem. Sommige gebieden worden onbewoonbaar, het binnenland van Spanje kan bijvoorbeeld in woestijn veranderen. Eigenlijk stapt de Sahara over de Middellandse Zee heen.
Het is geen vrolijk vooruitzicht. Toch is Van Westen hoopvol. Als we de opwarming van de aarde nu beperken, kunnen we nog voorkomen dat AMOC stilvalt. De kennis is er. We weten wat ons te doen staat.
René van Westen (UU) is klimaatwetenschapper en expert op het gebied van de AMOC. René onderzoekt het risico op het stilvallen van de AMOC onder klimaatverandering en de daar bijhorende klimaatverschuiving. Hij zal op dinsdag 29 september om 16.00 uur meer vertellen over AMOC, tijdens de Utrecht Science Week.
Tekst: Yavanne van Tiggelen
Beeld: Istock