Rechtsstaat Parade

De Universiteit Utrecht organiseert op donderdag 10 september 2026 de Rechtsstaat Parade, een gratis toegankelijk evenement, in de Bibliotheek Neude in Utrecht. Onderzoekers, schrijvers, theatermakers en bezoekers gaan met elkaar in gesprek over de democratische rechtsstaat. Wat is eigenlijk een rechtsstaat? Wat gaat er goed en wat kan er beter? En hoe kun je zelf meedoen aan het verbeteren van de rechtsstaat? Als in een parade, komen allerlei delen van de democratische rechtstaat aan bod, in meerdere zalen van de openbare bibliotheek. Kom kijken en praten!

Minicolleges (Filmzaal, op 1 na)

• Emma Pullen over ongelijkheden tussen inwoners van het Caribische deel van het Koninkrijk Nederland en Europees Nederland. (filmzaal 13.30-14.00)
• Lars Tummers over "welzijnsmuren", en het zorgen dat overheidshulp mensen in armoede echt bereikt. (theaterzaal, 15.30-16.00)
• Johannes Bijlsma over demonstratierecht en strafrecht: wanneer grijpt de overheid in en wanneer niet (filmzaal, 15.00-15.30) 
• Reinier van Zutphen, nationale ombudsman, over de relatie burger en overheid (filmzaal, 16.00-16.30)
• Rick Lawson, voorzitter College voor de Rechten van de Mens, over het belang van ruimte voor tegenspraak in een democratische rechtsstaat (filmzaal, 14.45-15.15)
• Paul 't Hart over de democratische rechtsstaat in de grijze zone: hybride oorlogvoering als stresstest (filmzaal 17.00 -17.30)

Quiz: Door het stof! (zaal: Huis van Actief Burgerschap, 16.00 - 16.45)

Marlou Overheul doet onderzoek naar de ervaren rechtvaardigheid van mensen die ziek werden door hun beroep en daarvoor compensatie kregen. Bijvoorbeeld mensen die met chroom-6 in aanraking kwamen, een ziekteverwekkende stof in sommige verfsoorten. Denk ook aan zorgmedewerkers die long-covid opliepen of politieagenten of brandweerlieden met een post-traumatisch stresssyndroom. Marlou sprak met veel slachtoffers en legt ook jou de vragen voor: Wat vind jij rechtvaardig? Wie is aansprakelijk? Hoe waardevol is erkenning? Hoe verliezen we de ‘menselijke kant’ niet uit het oog? Een prikkelende quiz en discussie!

Democramikado (Podiumzaal, 16.00 - 16.30)

Onze democratie zoals we die kennen met wetten, regels en afspraken oogt als een stevig bouwwerk. Maar misschien is het democratische bouwwerk toch dynamischer dan we vaak geneigd zijn te denken. Tijdens de Rechtsstaat Parade gaan we dat ontdekken aan de hand van een speciaal voor de gelegenheid ontworpen bewerking van het bekende mikadospel door Marlies Honingh (bijzonder hoogleraar maatschappelijke bestuurskunde). We spelen niet met kleine, maar met grote stokken...

Panels 

Dit jaar heeft de Rechtsstaat Parade ook Engelstalige programma-onderdelen. Die zijn te vinden aan de Engelstalige kant van deze website. 

Toegang tot het recht (Theater, 13.30 - 14.30)

Toegang van de burger tot het recht is een belangrijk onderdeel van de rechtsstaat. Door bezuinigingen op het stelsel van rechtsbijstand en sociale advocatuur kunnen veel mensen hun recht niet halen. Ook veel fysieke loketten en kantoren zijn verdwenen. Sommige regelingen zijn bureaucratisch en moeilijk te doorgronden. Hoe moeten we dit verbeteren? Een gesprek met:

• Lilian Marijnissen: voormalig SP-leider en sinds 2025 door het ministerie van Justitie en Veiligheid aangesteld als ‘kwartiermaker’ voor een landelijk dekkend netwerk van sociaal-juridische en financiële hulp 
• Alma van Bommel: ombudsman van de Gemeente Utrecht
• Majda Lamkaddem (Associate lector bij het lectoraat Toegang tot het Recht aan de Hogeschool Utrecht)
• Moderator: Marc Hertogh, faculteitshoogleraar Maatschappelijke en institutionele dimensies van de rechtsstaat, Universiteit Utrecht

Wie beschermt de rechtsstaat? (KNAW panel) (Postzaal 2+3, 14:00 - 14.45)

In binnen- en buitenland staat de rechtsstaat onder druk. Het vraagt aandacht, kennis en actie om dat wat zorgvuldig is opgebouwd te beschermen. En dan niet alleen van juristen en politici, maar ook van burgers. Dat bepleit Ingrid Leijten (hoogleraar Nederlands en Europees constitutioneel recht, Tilburg University). Haar onderzoek richt zich op de bescherming van grondrechten in de moderne rechtsstaat. Ze zal samen met Janneke Gerards (hoogleraar fundamentele rechten, Universiteit Utrecht) uiteenzetten welke rechten in gevaar zijn, met aandacht voor wat we als burgers zelf kunnen doen.

Dit panel wordt verzorgd door de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Ingrid Leijten is sinds 2023 lid van De Jonge Akademie. Janneke Gerards is sinds 2015 lid van de KNAW.

Schrijvers en verhalen over democratie en rechtsstaat

Lisa Weeda is een Nederlands-Oekraïense schrijver en programmamaker. Oekraïne, midden en oost-Europa, (afstand tot) oorlog, magisch realisme en politiek staan centraal in haar werk. Haar debuutroman Aleksandra belandde op de shortlist van de Boekhandelsprijs, Scheltema Boek van het Jaar en de Libris Literatuurprijs 2022 en kreeg in december 2022 de Bronzen Uil, voor het beste debuut. De vertaalrechten van Aleksandra zijn verkocht aan acht landen, waaronder Duitsland, Polen en Frankrijk. Haar tweede boek "Dans dans revolutie" werd een immersive installatie en kreeg 5 sterren in de Volkskrant. Momenteel werkt ze aan het kinderboek "Mooi boek over Oekraine" en aan haar derde roman: De gasmunt. 

Maxim Februari is schrijver en rechtsfilosoof. Hij schrijft romans, essays en columns, eerst in de Volkskrant en sinds 2010 in NRC.  In 2023 publiceerde hij het essay Doe zelf normaal, over de onverwachte effecten van datagedreven bestuur op de democratie en de rechtsstaat. In 2020 werd hem voor zijn literaire oeuvre de P.C. Hooftprijs toegekend. Van de Vrije Universiteit Amsterdam kreeg hij in 2025 een eredoctoraat voor zijn bijdrage in het publieke debat over de betekenis van het recht binnen de democratische rechtsstaat, rechtvaardigheid, en de menselijke maat in tijden van technologische ontwikkeling.

Hanneke van Eijken is hoogleraar Rechtsstaat en democratie aan de Universiteit Utrecht. Ze onderzoekt de rechtstaat vanuit een burgerperspectief en richt zich ook op taal en rechtvaardigheid in de rechtsstaat. Ze is coördinator van de minor Taal, Recht en Cultuur. Ze is eveneens dichter en publiceerde vier dichtbundels. Haar laatste bundel is Hazenklop, die verscheen bij Uitgeverij Van Oorschot in mei 2025. Trouw schreef in een recensie "Van Eijken zoekt naar het nest, de veiligheid, in taal. In Hazenklop houdt Van Eijken het gevaar op afstand in kalme, fluisterende regels en precieze, heldere beelden." Haar poëzie werd bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs, de Zeeuwse Boekenprijs Accolade en de Jotie T’Hooft Poëzieprijs.

Panel: Naar een Maatschappelijke Onderzoeksagenda voor de Rechtsstaat 16:00 - 16:45 (Postzaal 2+3)

Verschillende onderzoekers aan universiteiten en andere kennisinstellingen doen onderzoek naar de rechtsstaat. Wat moeten zij meenemen van professionals uit de praktijk en burgers? Met welke ideeën en ervaringen moeten ze aan de slag? Een gesprek met:

• Patricia Messer: Voorzitter Bestuur Rechtbank Midden-Nederland
• Danielle Fiolet: Directeur Onderzoek & Advies, Gemeente Utrecht
• Lonneke van Noije, wetenschappelijk medewerker bij het Sociaal Cultureel Planbureau
• Moderator: Marc Hertogh: hoogleraar Maatschappelijke en institutionele dimensies van de rechtsstaat, Univerversiteit Utrecht

Dak- en thuisloosheid: dialoog over Maatschappelijke Actie en Zorgzaamheid (Postzaal 2+3. 15.00 - 15.45)

Het aantal dakloze mensen in Nederland stijgt. In 2024 waren volgens de officiële cijfers ruim 33.000 mensen dakloos. Waarom blijft dit aantal groeien, wie treft het en wat kunnen we eraan doen? In deze interactieve sessie van drie kwartier duiken we in het thema. Het abstracte getal wordt invoelbaar gemaakt en aan de hand van actuele voorbeelden maken we dakloosheid tastbaar zodat duidelijk wordt hoe we concreet het verschil kunnen maken, waarbij de nadruk verschuift van de individuele verantwoordelijkheid naar de kracht van het collectief. Wat kunnen we dóén; zelf, en samen met anderen? Met bijdragen van:

• Ervaringsdeskundige Arnold Noordzijl 
• Robert Dasović, arts op de Spoedeisende Hulp en aspirant-straatarts met ervaring binnen de Rotterdamse straatzorg en zorg voor dakloze mensen
• Daisy Ranoe, kunstenaar 
• Amber-Helena Reisig (Ambtenaar van het Jaar 2025 Ministerie van VWS)

De rechtsstaat in Europa (zaal: College, 13.30 - 14.15)

We gaan in gesprek over de rechtsstaat in de Europese Unie. Hoe gaat het in Nederland, maar ook in andere landen in Europa? Hoe zit het met de toegang tot de rechter en de onafhankelijkheid van de rechter? Kom luisteren naar wat de staat van de rechtsstaat is in de Europese Unie.

• Urszula Jaremba, onderzoekt de toepassing en handhaving van EU-recht in de lidstaten en rechtsbescherming in Europa
• Bob Bulthuis, werkt bij de Europese Commissie op Justitie en Consumentenzaken
• Dineke de Groot, president van de Hoge Raad in Nederland
• Moderatoren: Hanneke van Eijken (onderzoekt rechtsstaat en democratie) en Caia Vlieks. Caia doet onderzoek naar vraagstukken rondom nationaliteit, burgerschap, grondrechten en staatloosheid in Europa.

Comedy en workshop over de rechtsstaat met Froukje Bouman

Froukje Bouman staat op de Rechtstaat Parade met stand-up comedy en ze geeft een workshop 'Praten met de Rechtsstaat'. We gaan op een luchtige manier het gesprek aan met de rechtsstaat. Froukje Bouman is actrice, stand-up comedian en moeder, naar eigen zeggen allemaal met wisselend succes. Ze woont onder de gifwolk van Tata Steel, maar weet dat te compenseren met yoga, haverlattes en oppervlakkig ademen. Froukje tourde vanaf 2023 met haar one-woman-show ‘Daar komt geen bruid’. Na de zomer gaat ze in premiere met haar nieuwe comedysolo 'Live. Learn. Line dance.’ Ze is winnaar van het Alkmaars Cabaret festival '26.

Theater: De Zaak Shell (korte versie)

Op de Rechtsstaat Parade komt een korte versie van De Zaak Shell op het podium, het veelgeprezen en bekroonde toneelstuk van Anoek Nuyens en Rebekka de Wit. Deze korte versie toert ook langs middelbare scholen. Het stuk is geïnspireerd op de rechtszaak van Milieudefensie tegen Shell, werd lovend ontvangen door pers en publiek en groeide uit tot een van de meest spraakmakende producties over het klimaatdebat. “Een groot, beladen onderwerp toegankelijk gemaakt: De zaak Shell doet het.”– de Volkskrant ★★★★★ Het verweer van Shell in de rechtszaal destijds? Niet wij, maar de consument moet veranderen. Toch oordeelde de rechter dat bedrijven wel degelijk een verantwoordelijkheid hebben, maar kon daar geen juridische verplichting aan koppelen en legde de bal weer neer bij de politiek. En de politiek wijst op haar beurt weer naar de burger. De schuld en oplossing ligt bij ons allemaal. 

Kunst op de Rechtsstaat Parade

Wat staat recht?

Te zien (en aan te raken) in: Tribunezaal: begane grond, tussen de roltrappen en de houten tribune

Wat staat recht? En wat is krom? Wat valt (bijna) om? Welke rechten staan overeind? Welke niet? Loop door de kunstinstallatie, raak de stenen aan, leg er eentje om of zet hem juist rechtop. Wat werkt wel, wat werkt niet – voor jou of juist voor een ander? Wat vind jij belangrijk? Wat staat (nog) stevig, wat wankelt? De installatie is gemaakt door Daisy Ranoe.

Artikel 31

Te zien en te doen (stem inspreken) in de zaal Huis van Actief Burgerschap: begane grond.

Mensenrechten moeten ervoor zorgen dat je vrij en waardig kunt leven. Je hebt bijvoorbeeld recht op onderwijs, of op toegang tot gezondheidszorg, of op bescherming tegen vervolging. De Universele 
Verklaring voor de Rechten van de Mens telt 30 artikelen. Wat zou artikel 31 kunnen zijn? Mis je nog een recht? Sterven wanneer je wil? Recht op stilte? Luister naar het 31e artikel van anderen, en spreek je eigen artikel in. De installatie is gemaakt door Daisy Ranoe.

Picture the Law!

Te zien: langs de glazen ballustrades van de roltrappen, eerste verdieping

Hoe kijken gewone burgers in Nederland en Hongarije naar het recht in hun dagelijks leven? Democratie en rechtsstaat krijgen niet alleen vorm en betekenis aan het Binnenhof of in de rechtszaal, maar ook - en misschien wel vooral - elke dag dichtbij huis. Voor dit project is aan gewone burgers uit Nederland en Hongarije gevraagd om foto's te maken van voorwerpen of gebeurtenissen die uitdrukken hoe zij denken over het recht. We stelden hen hierbij de volgende vraag: hoe zie jij het recht? Is het een steun of een belemmering? Deze expositie toont een selectie van de foto's uit dit project. Bij elke foto vertelt de fotograaf in zijn of haar eigen woorden over de betekenis van de foto. 
De beelden en interviews zijn onderdeel van het onderzoeksproject CITIZENS-LAW (2021-2025). Interviews: Erin Jackson (Universiteit Utrecht) en Balázs Fekete (ELTE Law School, Boedapest).

Telwerk voor vertrouwen (Huis van Actief Burgerschap 17.00-17.30)

Een groeptje rechtenstudenten van de Universiteit Utrecht heeft voor een vak nagedacht over de versterking van de rechtsstaat en presenteren hun idee, met de titel 'Telwerk voor vertrouwen'. Telwerk is een concept waarbij ze burgers uitnodigen om mee te helpen met stemmen tellen, waardoor het vertrouwen in de verkiezingsuitslag wordt versterkt. Onderzoek heeft namelijk aangetoond dat mensen die zelf hebben bijgedragen aan het verkiezingsproces, minder wantrouwend tegenover de uitslag staan. De studenten geven hun presentatie in de vorm van een kort toneelstuk. Hierbij zetten ze het oude Griekenland, waar burgers vanzelfsprekend bijdroegen aan de democratie, tegenover hedendaagse sceptische burgers. Een verteller ondersteunt het verhaal met toelichting over Telwerk. Zo brengen ze huin idee op een creatieve en speelse manier over. 

Waarom dit evenement?

De Rechtsstaat Parade sluit aan bij de landelijke Week van de Rechtsstaat. De democratische rechtsstaat staat volop ter discussie. Maar wat is eigelijk een rechtsstaat en hoe kunnen we hem samen verbeteren? Met de Rechtsstaat Parade willen we onderzoekers en bewoners van de stad en regio Utrecht met elkaar in gesprek brengen, onze onderzoeksagenda aanvullen met maatschappelijk relevante vragen, en een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van actief burgerschap.