Promotie: Verwijt, schulduitsluiting en dialoog. De betekenis van een dialogisch verwijtbaarheidsbegrip

Op vrijdag 2 oktober verdedigt Jeffrey Waal zijn proefschrift 'Verwijt, schulduitsluiting en dialoog. De betekenis van een dialogisch verwijtbaarheidsbegrip voor het stelsel van schulduitsluitingsgronden'. 

In het strafrecht zijn schulduitsluitingsgronden van toepassing wanneer een verdachte wederrechtelijk heeft gehandeld, maar daar geen persoonlijk verwijt voor valt te maken. Dit veronderstelt dat het strafrechtelijke stelsel van schulduitsluitingsgronden in staat is om de gevallen waarin een verdachte geen verwijt valt te maken ‘afdekt’. In het licht van het materieelrechtelijke schuldbeginsel (geen straf zonder schuld) is het essentieel dat het stelsel van schulduitsluitingsgronden daar inderdaad toe in staat is. Om dit te kunnen toetsen, is het nodig om het begrip verwijtbaarheid te conceptualiseren. In het strafrecht hoeft de verwijtbaarheid van de verdachte echter nooit positief-inhoudelijk te worden vastgesteld. Een duidelijke conceptualisering van strafrechtelijke verwijtbaarheid lijkt daardoor grotendeels te ontbreken.  

In dit proefschrift is in dit verband gezocht naar een positieve conceptualisering van strafrechtelijke verwijtbaarheid. Daarvoor wordt onder meer ingegaan op de vraag hoe strafrechtelijke verwijtbaarheid straf fundeert. Fundeert verwijtbaarheid straf omdat verwijtbaarheid aanduidt dat individuen straf verdienen (‘retributivisme’) of omdat enkel het bestraffen van daders die verwijtbaar hebben gehandeld maatschappelijk gezien nuttig is (‘utilitarisme’)? Ook wordt ingegaan op de vraag wat het filosofische debat over het bestaan van de vrije wil voor het concept strafrechtelijke verwijtbaarheid betekent.  

Na het adresseren van deze vragen wordt in het proefschrift een dialogisch verwijtbaarheidsconcept bepleit en wordt onderzocht wat de implicaties van dit verwijtbaarheidsconcept zijn voor het stelsel van schulduitsluitingsgronden. Ook wordt ingegaan op de vraag of de eisen die in strafrecht worden gesteld aan een geslaagd beroep op schulduitsluitingsgronden (zoals ontoerekenbaarheid, psychische overmacht en noodweerexces) moeten worden herzien, en zo ja, op welke manier om er voor te zorgen dat alle gevallen waarin geen sprake is van verwijtbaarheid volgens het dialogische verwijtbaarheidsconcept ook voldoende worden afgedekt.