Promotie Steije Hofhuis: Een darwiniaanse blik op de heksenvervolgingen

tot
Witch-burning in the county Reinstein (Regenstein, Saxony-Anhalt, Germany) in 1555. © iStockphoto.com/ZU_09
Witch-burning in the county Reinstein (Regenstein, Saxony-Anhalt, Germany) in 1555. © iStockphoto.com/ZU_09

Op 30 september promoveert Steije Hofhuis met zijn proefschrift 'Qualitative Darwinism: An Evolutionary History of Witch-hunting'.

Een onderliggende sluwe agenda?

Waarom joegen Europeanen eeuwenlang op heksen? Historici hebben allerlei verklaringen voorgesteld. Waren heksenvervolgingen een sluw middel om vrouwen te onderdrukken, het gewone volk eronder te houden, of simpelweg geld te verdienen? Of geloofden mensen oprecht in het gevaar van hekserij?

In zijn proefschrift toont Hofhuis aan dat de vele verklaringen stuk voor stuk tekortschieten. Het vroegmoderne hekserijconcept bevatte veel geloofsvoorstellingen, zoals de heksensabbat, het pact met de duivel, nachtelijke vluchten of martelen als verhoormethode, die intelligent ontworpen lijken om langdurige vervolgingen te veroorzaken. Maar van een onderliggende sluwe agenda was geen sprake, ziet Hofhuis. Dus hoe is dit concept zo ogenschijnlijk slim bedacht in elkaar komen te zitten?

Darwiniaanse culturele evolutie

Hofhuis onderzocht een nieuw model: de darwiniaanse culturele evolutie. Zijn verklaring luidt dat het schijnbare ontwerp van het hekserijconcept deels het gevolg was van een darwiniaans selectieproces.

Het darwiniaanse effect zorgde ervoor dat culturele varianten die toevallig grotere vervolgingen ontketenden behouden bleven. Het heksenjachtfenomeen evolueerde niet zozeer om menselijke belangen te dienen, maar vooral om zichzelf in stand te houden.

Een cultureel virus

Historici vergeleken de beruchte vervolgingen in figuurlijke zin al vaak met de uitbraak van besmettelijke ziekten. Maar zouden hier geen diepere gelijkenissen achter kunnen schuilgaan? Was het heksenjachtfenomeen wellicht een cultureel ‘virus’ dat zich ten koste van de menselijke dragers bleef verspreiden?

Met zijn onderzoek slaat Hofhuis een brug tussen de kwalitatieve geschiedschrijving en het opkomende veld van de darwiniaanse culturele evolutie. De hoop is bij te dragen aan een nieuwe onderzoeksagenda, gebaseerd op een kwalitatieve toepassing van het darwinisme.

Begindatum en -tijd
Einddatum en -tijd
Locatie
Hybride: online (klik hier) en voor genodigden in het Academiegebouw
Promovendus
Steije Hofhuis
Proefschrift
Qualitative Darwinism: An Evolutionary History of Witch-hunting
Promotor(es)
Prof. dr. J. van Eijnatten
Prof. dr. L.T.G. Theunissen