Promotie: Ondernemerschapsbeleid in de ondernemende staat

Op vrijdag 12 december 2026 om 14.00 uur verdedigt Jan Jacob Vogelaar zijn proefschrift Beyond market failure: entrepreneurship policy in the entrepreneurial state.

Wereldwijd stimuleren overheden ondernemerschap, omdat het een belangrijke motor is van welvaartsgroei. Volgens de klassieke economische logica grijpt de overheid pas in wanneer markten tekortschieten (marktfalen). In de praktijk nemen overheden echter steeds vaker een actievere rol aan, bijvoorbeeld om technologische soevereiniteit te versterken of maatschappelijke transities te versnellen. Dit sluit aan bij het idee van de ‘ondernemende staat’, gepopulariseerd door Mariana Mazzucato, waarin overheden markten niet alleen corrigeren, maar actief richting geven. 

Welke rol past de overheid?

In zijn proefschrift onderzoekt Jan Jacob Vogelaar wat zo’n actievere rol betekent voor ondernemerschaps- en durfkapitaalbeleid. Hoewel investeren in startups en scale-ups vaak wordt gezien als een taak voor private investeerders, blijkt dat de Nederlandse overheid hierin een grote rol speelt: minimaal 20% van alle investeringen in startups komt uit publieke middelen. Die investeringen lopen via publieke- en publiek-private durfkapitaalfondsen, waardoor de overheidsrol niet altijd zichtbaar is. Dat roept vragen op: welke rol past de overheid en hoe verschilt die van private investeerders? 

Het onderzoek van Vogelaar laat zien dat we verder moeten kijken dan alleen marktfalen om deze actievere rol in ondernemerschap en durfkapitaal te begrijpen. Ook andere redenen kunnen overheidsinterventies rechtvaardigen, zoals een onderontwikkelde durfkapitaalmarkt (systeemfalen), onvoldoende financiering voor bedrijven die bijdragen aan maatschappelijke transities (transformatiefalen) of het beschermen van belangrijke technologieën in eigen land (technologische soevereiniteit). Publieke durfkapitaalfondsen kunnen bijvoorbeeld worden ingezet om te voorkomen dat strategische technologieën in buitenlandse handen komen.

Risico’s en nieuwe vormen van verantwoording 

Een actievere overheid vraagt om nieuwe vormen van verantwoording: succes moet niet alleen worden gemeten in financieel rendement, maar ook in maatschappelijke impact, aldus Vogelaar. Publieke durfkapitaalfondsen als Invest-NL worden daar nu nog te weinig op afgerekend. Daarnaast dienen overheden kritischer te kijken naar welke bedrijven ze stimuleren. Snelgroeiende bedrijven (zogenaamde ‘gazelles’ en ‘unicorns’) zijn economisch belangrijk, maar dragen niet altijd bij aan publieke doelen. Alleen bedrijven die dat wel doen, passen in een beleid dat maatschappelijke doelen centraal stelt. 

Tegelijkertijd brengt een actievere overheid risico’s met zich mee, zoals politisering: publieke investeringen kunnen worden gebruikt voor politiek gewin. Dit kan ook leiden tot wispelturig beleid, wat de investeringszekerheid voor ondernemers ondermijnt.

Dit vraagt iets van politici en beleidsmakers, vindt Jan Jacob Vogelaar. Maak aan de voorkant duidelijke afspraken over het mandaat van publieke durfkapitaalfondsen en de maatschappelijke doelen die ze dienen, maar laat de uitvoering aan professionals – en houd daar afstand van. Evalueer vervolgens op basis van heldere criteria die aansluiten bij dat mandaat. Dat vergt politici die bereid zijn langetermijnbesluiten te nemen en zich eraan te committeren, zoals Odysseus die zijn bemanning vroeg hem aan de mast te binden om de verleidelijke roep van de Sirenen te weerstaan.

Jan Jacob Vogelaar is senior beleidsmedewerker innovatiebeleid bij het ministerie van Economische Zaken en als promovendus verbonden aan de Utrecht University School of Economics (U.S.E.).

Streaming video

U kunt deze promotie ook volgen via streaming video: