tot

Promotie Chloé Vondenhoff: Verhalen van Koning Arthur al in middeleeuwen aangepast

Yvain rescues the lion (Garrett MS 125 fol. 37r, c. 1295). Source: Wikimedia
Yvain rescues the lion (Garrett MS 125 fol. 37r, c. 1295). Source: Wikimedia

Koning Arthur en zijn Ridders van de Ronde Tafel behoren tot de meest bekende personages uit de middeleeuwse literatuur. Ze zijn door boek-, film-, en toneeladaptaties onderdeel geworden van ons collectief geheugen. Binnen verschillende genres en in een verscheidenheid aan media vinden de Arthuriaanse personages en thematiek keer op keer weer resonantie bij nieuwe publieksgroepen. Promovenda Chloé Vondenhoff is teruggegaan naar de bron van deze Arthurverhalen. Zij heeft gevonden dat dit adaptatieproces in de middeleeuwen al gaande was. De literatuurwetenschapster promoveert op 11 juni 2021 aan de Universiteit Utrecht.

Het startpunt van haar studie is het Frankrijk van de late twaalfde eeuw, waar de populariteit van de ridderroman begon met vijf Arthurromans van Chrétien de Troyes.

Chrétien de Troyes

Vondenhoff: “Chrétien de Troyes mag worden beschouwd als de founding father van de Arthurlegende zoals we hem vandaag de dag kennen. Hij diende als inspiratiebron voor een groot aantal romanciers in binnen en buitenland en zijn literaire invloed is groot. Zijn verhalen waren vernieuwend en zijn het toonbeeld geworden van de hoofse roman als genre. Hij stelt de psyche en emoties van zijn personages centraal in zijn werken, die bovendien in de volkstaal geschreven waren. In die zin was hij de eerste Europese romanschrijver.”

Een miniatuur die een scène afbeeldt uit Chrétien de Troyes' Yvain, le Chevalier au Lion, waarin Ywain en Gauwain met elkaar vechten.
Miniatuur van het gevecht tussen Ywain and Gawain. Boek in bezit van de Princeton University Library.

Yvain of de ridder met de leeuw

Eén verhaal genoot uitzonderlijke populariteit in Europese context: dat van ‘Yvain of de ridder met de leeuw’ (‘Yvain ou le chevalier au lion’), geschreven tussen 1170 en 1190. Het werd al snel in verschillende volkstalen vertaald. Tussen de vroege dertiende en veertiende eeuw verschenen achtereenvolgens de Middelhoogduitse ‘Iwein’, de Oudnoorse ‘Ívens saga’, de Oudzweedse ‘Hærra Ivan’, en de Middelengelse ‘Ywain and Gawain’. Voor haar onderzoek heeft Vondenhoff al deze teksten in hun oorspronkelijke taal bestudeerd.

Door verschillende versies van één en hetzelfde ridderverhaal naast elkaar te leggen, lichten de (sociaal)cultureel bepaalde conventies en voorkeuren voor de weergave van emoties van de diverse literaire tradities op.

Weergave van emoties

“Binnen deze vergelijking heb ik specifiek gekeken naar de weergave van emoties. Door verschillende versies van één en hetzelfde ridderverhaal naast elkaar te leggen, lichten de (sociaal)cultureel bepaalde conventies en voorkeuren voor de weergave van emoties van de diverse literaire tradities op. Zo krijgen we een beter beeld van hoe het verhaal van de leeuwenridder werd aangepast voor een anderstalig en cultureel verschillend publiek. Omdat de teksten veelal woordelijk vertaald zijn valt het op als iets is aangepast. Het meest opvallende resultaat vond ik tussen de Franse en de Noorse versie van het verhaal.”

Chloe Vondenhoff
Chloé Vondenhoff

Gingen emoties verloren in de vertaling?

Typerend voor de Franse traditie waarin Chrétien de Troyes schrijft is de expliciete vertolking van emoties, weergeven in (voor onze standaard) extreem expressief gedrag of lyrische beeldspraak. In de Noors-IJslandse variant van het verhaal was dat opvallend minder/afgezwakt. “De vertaler gaf duidelijk de voorkeur aan een impliciete en ingetogen weergave van emoties. Afgaande op de sagawerken uit dezelfde periode wordt er vaak verondersteld dat er bijna tot geen plek was voor emotie in de Scandinavische literatuur. Dat is echter niet het geval. De emoties zijn zeker aanwezig, maar in tegenstelling tot de Franse bron, verpakt in subtiele (gedrags)weergaves. De vertaler treedt dus op als een bemiddelaar tussen de culturele conventies voor de weergave van emoties van de vertaalde en vertalende traditie,” licht Vondenhoff toe.

Luid wenende hovelingen

Vondenhoff keek naar drie vormen van literaire emotie: de innerlijke gevoelswereld van personages, hun gevoelsuitingen in spraak en gebaar, en de aanwezigheid en functie van groepsemotie. “Een mooi voorbeeld van het verschil in de weergave van emotie zie je bijvoorbeeld in de episode waarin de burchtheer van Landuc in een duel sterft en zijn dame en haar hele gevolg in rouwstoet door het kasteel trekken. In de Franse tekst is dit verdriet behoorlijk intensief en expliciet weergegeven. De weduwe schreeuwt het uit, verscheurt haar kleding en trekt haar haren uit. Ook de hovelingen dwalen luid wenend door het kasteel op zoek naar de kwaaddoener. Ook in de Duitse versie van het verhaal geschreven door Hartmann von Aue spelen emoties een belangrijke rol. De scene is zelfs terug te vinden in een serie van muurschilderingen uit de dertiende eeuw in een kasteel van een Duits adellijk huis (in het huidige Zuid Tirol, zie afbeelding).

Detail uit één van de Iwein muurschilderingen van Kasteel Rodenegg, Zuid-Tirol, vroege dertiende eeuw. Al wenend afgebeeld zijn Laudîne en haar gevolg die om de dood van hun burchtheer rouwen.
Detail uit één van de Iwein muurschilderingen van Kasteel Rodenegg, Zuid-Tirol, vroege dertiende eeuw. Al wenend afgebeeld zijn Laudîne en haar gevolg die om de dood van hun burchtheer rouwen. Foto, met dank aan prof. dr. Jozef Janssens.

Minder expliciete rouw in Noorse vertaling

In de Noorse vertaling zie je dat deze rouw veel minder expliciet is weergegeven. Het mannelijke gevolg huilt wel, wat vrij bijzonder is in Noorse teksten, maar het verdriet is verder niet belichaamd: ze trekken niet aan hun haren of plukken aan hun kleren. Minder emotie dus, maar al meer dan conventioneel is voor het sagagenre. Je ziet dus dat er wel een adaptieproces gaande is. Hoewel de rouwelementen van de passage overgenomen zijn in de Noorse vertaling, is de manier waarop dit verdriet wordt weergegeven (de vertelwijze) aangepast, vermoedelijk zodat de emotieve boodschap beter aansluit bij de verwachtingen en voorkeuren (het emotionele kader) van het Noorse sagapubliek.”

Lofbetuigingen door mannen of vrouwen

Daarnaast onderstreept dit voorbeeld het belang en de functie van groepsemotie in de romantraditie, een recent onderwerp van interesse in emotie studies. Wat bijzonder is aan de teksten van Chrétien is de manier waarop er wordt ingespeeld op ‘the communal feeling’ (het gemeenschappelijke gevoel). Vondenhoff: “De ridder gaat op avontuur en komt een obstakel tegen dat overwonnen moet worden. Deze daden worden in het ‘Yvain’-verhaal bijna altijd aanschouwd en geëvalueerd door de gemeenschap (het hof, de stedelingen, of subgroepen hierbinnen) die de heldenstatus van de ridder ofwel bevestigen, of omgekeerd, in twijfel trekken. We zien als lezer wat er gebeurt door de ogen van de toeschouwer aan wiens reacties we ons kunnen spiegelen. Wat opviel was dat in de verschillende vertalingen de identiteit van deze zogenaamde spiegelpersonages meermaals is aangepast. Zo wordt er gespeeld met de sociale status van aanschouwende personages en met de normatieve gedragingen van mannelijke en vrouwelijke personages. Ik vond dat in de Franse tekst lofbetuigingen vaker van mannelijke personages kwamen, terwijl in de Noorse teksten dit vaak vrouwen waren. In de Noorse tradities is het toch gangbaarder dat de heldenstatus benadrukt en bevestigd werd door vrouwelijke personages.”

The Green Knight

Voor Vondenhoff is het onderzoek klaar, maar de verhalen van Arthur zullen altijd voortleven. Juist omdat ze zo goed inspelen op onze emoties blijven de Arthuriaanse thematiek en personages keer op keer weer tot de verbeelding spreken. Dus, als je naar naar films als ‘Wizards: Tales of Arcadia’(2020), ‘Arthur & Merlin: Knights of Camelot’(2020) of de verwachte film ‘The Green Knight’ (2021) kijkt bedenk dan dat deze voortkomen uit een oude traditie waarin verhalen keer op keer worden aangepast om een nieuw publiek aan te spreken.

The Green Knight

Trailer van de film 'The Green Knight' die dit jaar uitkomt.
Begindatum en -tijd
Einddatum en -tijd
Locatie
Online via StarLeaf
Promovendus
Chloé Vondenhoff
Proefschrift
The Mediation of Emotive Scripts: A Cross-Cultural Study of Poetic Imagery, Gestures, and Emotion in Chrétien de Troyes’s Yvain and its Medieval Translations
Promotor(es)
Prof. dr. A.A.M. Besamusca
Prof. dr. S. Rikhardsdottir
Co-promotor(es)
Dr. F.P.C. Brandsma
Meer informatie
Full text via Utrecht University Repository