28 juni 2016 van 18:00 tot 19:15

Promotie Anne Marieke van der Wal: muziek en rituelen vormen ‘alternatief geheugen’ van slavernijverleden Zuid-Afrika

Zuid-Afrikaanse muzikanten © iStockphoto.com/David Garry
Zuid-Afrikaanse muzikanten © iStockphoto.com/David Garry

In de voormalige Nederlandse kolonie Zuid-Afrika herinnert veel immaterieel cultureel erfgoed aan het slavernijverleden. Cultuurhistoricus Anne Marieke van der Wal laat in haar proefschrift zien hoe muziek, volksliederen, straatprocessies en andere informele tradities een ‘alternatief geheugen’ van het slavernijverleden vormen, in aanvulling op de koloniale (Nederlandse) bronnen. Van der Wal promoveert op 28 juni aan de faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit Utrecht.

Mondelinge herinneringscultuur

In de 17e en 18e eeuw maakte de Vereenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) bewoners van de kuststreken langs de Indische Oceaan tot slaaf en bracht hen naar Kaap de Goede Hoop. Van der Wals onderzoek maakt duidelijk dat orale herinneringsculturen in de tijd van koloniale overheersing en slavernij een relatief veilig en effectief medium waren waarmee de slaven koloniale censuur konden ontwijken en geheugenverlies ten opzichte van hun slavernijverleden konden voorkomen. Daarnaast was de slavensamenleving grotendeels analfabetisch: de mondelinge vorm leende zich daarin beter voor de expressie van een collectief geheugen en culturele identiteit.

Immateriële herdenkingsrituelen hebben zo een belangrijke rol gespeeld in het tot stand komen en doorgeven van een alternatief geheugen van het slavernijverleden, naast het lang dominante perspectief van de slavenhouders en kolonisatoren.

Hedendaagse identiteitsvorming

Tegenwoordig fungeren veel van deze folkloristische rituelen als een vorm van cultureel geheugen waaraan de afstammelingen van tot slaaf gemaakten hun identiteit ontlenen. Liederen uit de slavernijtijd worden bijvoorbeeld nog steeds gezongen, en er worden nieuwe politiek geladen liederen geschreven.

Uit haar onderzoek naar deze liederen concludeert Van der Wal dat immateriële herinneringsculturen een verbinding vormen tussen het slavernijverleden en de burgerrechtenstrijd ten tijde van kolonialisme en apartheid. Bovendien geven de nakomelingen van tot slaaf gemaakten in post-apartheid Zuid-Afrika door middel van deze rituelen nieuwe betekenis aan hun identiteit. Met een zekere trots dragen zij hun erfgoed en hun afstamming uit.

Zolders en garages

Van der Wal bestudeerde de teksten en uitvoeringspraktijken van de liederen, en hoe ze zijn gecreëerd en doorgegeven. De meeste liedteksten vond ze niet in staatsarchieven of gedrukte liedboekjes, maar via interviews met betrokkenen en in privé-archieven (veelal bewaard in garages en op zolders) van afstammelingen van tot slaaf gemaakten zelf.

Tweede Nuwe jaar optocht in Kaapstad, Zuid-Afrika, januari 2016
'Rosa', een zogenaamd 'Nederlands liedjie', en delen van Ghoemaliedjies (slave songs) uitgevoerd tijdens Cape Malay Choir Competitions, Kaapstad
Begindatum en -tijd
28 juni 2016 18:00
Einddatum en -tijd
28 juni 2016 19:15
Promovendus
Anne Marieke van der Wal
Proefschrift
Singing of Slavery, Performing the Past: Folk Songs of the Cape Coloured Community as Cultural Memory of the South African Slave Past, 1657-present
Promotor(es)
Prof. dr. Joris van Eijnatten, prof. dr. Louis Peter Grijp
Entree
Gratis