Promotie Anita Emans: De leraar als motor van onderwijsvernieuwing

In het publieke debat gaat het vaak over de autonomie of zeggenschap van leraren. Maar wat gebeurt er eigenlijk als leraren invloed hebben op hun werk? Dat onderzocht Anita Emans aan de hand van het begrip agency: het vermogen om doelgericht te handelen, keuzes te maken en samen met anderen onderwijs te ontwikkelen. Op vrijdag 20 maart verdedigt ze haar proefschrift.

Leren in twee werelden                       

Emans richtte zich op leraren die een masteropleiding volgen om hun professionele kwaliteiten en onderwijspraktijk verder te ontwikkelen. Deze zogenoemde duale leercontext, waarin leren en werken bewust met elkaar verbonden zijn, bood een rijke omgeving om te onderzoeken hoe agency bij leraren zich in de praktijk ontwikkelt.

De duale leercontext helpt ook bij het ontwikkelen van agency, zag Emans. Agency is geen individuele eigenschap waarover leraren simpelweg beschikken, maar ontstaat in de dagelijkse praktijk. In gesprekken met collega’s bijvoorbeeld, in morele afwegingen over wat goed onderwijs is, en in hoe leraren omgaan met spanningen tussen idealen en bestaande werkwijzen.

Verbinden van opleiding en praktijk

Juist spanningen in het werk op school, bijvoorbeeld rond inclusie, samenwerking of schoolontwikkeling, vormen vaak het startpunt voor groei. Wanneer leraren de taal, theorie en feedback uit de opleiding verbinden met concrete vragen uit hun eigen werk, ontstaan nieuwe inzichten en mogelijkheden. 

Emans laat zien dat onderwijsvernieuwing zelden begint met grote veranderingen in het beleid, maar in kleine, relationeel sterke teams waarin vertrouwen en samen optrekken centraal staan. Daar kunnen leraren experimenteren, reflecteren en verantwoordelijkheid nemen, met ruimte voor dialoog. Zonder die voorwaarden blijven initiatieven kwetsbaar.

Actuele betekenis 

Met dit proefschrift draagt Emans bij aan duurzame onderwijsontwikkeling. Ze laat zien dat professionele ontwikkeling niet draait om losse trainingen of kennisoverdracht, maar om het versterken van het handelingsvermogen – de agency – van leraren binnen hun eigen werkomgeving. 

In een tijd waarin onderwijs onder druk staat en maatschappelijke verwachtingen hoog zijn, onderstreept dit onderzoek het belang van leraren als mede-ontwerpers van onderwijsvernieuwing. Wanneer hun ambities, waarden en professionele identiteit serieus worden genomen, ontstaat ruimte voor onderwijs dat niet alleen effectief is, maar ook betekenisvol en rechtvaardig.

Voorafgaand aan de verdediging houdt Emans vanaf 12.00 uur een lekenpraatje.