Descartes Centre Colloquium met Odile Panetta en Jarrik Van Der Biest

Universiteiten in de Lage Landen en het ontstaan en verdwijnen van confessionele grenzen

De twee papers behandelen een belangrijk onderwerp in de geschiedenis van universiteiten: hoe werden universiteiten in de Lage Landen beïnvloed door, en op hun beurt gevormd door, debatten die fundamenteel verweven waren met confessionele kwesties? Ondanks aanhoudende kritiek blijft het paradigma van ‘confessionalisering’, voor het eerst geformuleerd door de Duitse sociale historici Wolfgang Reinhard en Hans Schilling, zeer invloedrijk in de vroegmoderne geschiedschrijving. De term, die vooral populair is onder sociale, culturele en religieuze historici, beschrijft het proces waarbij, in de late zestiende en vroege zeventiende eeuw, de toenemende concurrentie de drie grote Europese geloofsrichtingen – het katholicisme, het lutheranisme en het gereformeerde protestantisme – ertoe aanzette hun doctrinaire identiteit aan te scherpen en in samenwerking met seculiere autoriteiten religieuze uniformiteit af te dwingen. Recente studies binnen de intellectuele geschiedenis zijn begonnen na te denken over hoe dit proces van invloed was op onderwijsinstellingen en de geschiedenis van de wetenschap (optionele literatuur bijgevoegd). Hebben universiteiten de confessionele grenzen versterkt, of konden ze ook ruimte bieden voor discussie en uitwisseling?

Nederlandse gereformeerde universiteiten en het debat over het recht rondom het heilige

Gedurende de eerste decennia van de zeventiende eeuw werd de Nederlandse Republiek verscheurd door een hevig confessionele en politieke conflict, dat zijn oorsprong vond in een meningsverschil over de voorbestemming tussen twee Leidse hoogleraren, Franciscus Gomarus en Jacobus Arminius. De Arminiaanse crisis, zoals deze bekend kwam te staan, riep een aantal vragen op over de rol van de staat bij het beheer van kerkelijke aangelegenheden en het beslechten van theologische controverses. Met name de theologieprofessoren aan de universiteiten van Leiden en Franeker waren belangrijke deelnemers aan wat bekend kwam te staan als het debat over het ius circa sacra, oftewel het recht van de staat met betrekking tot religieuze aangelegenheden. Op basis van voorlopige bevindingen zal dit paper de rol van de Nederlands-hervormde universiteiten in dit debat onderzoeken en blootleggen hoe de Arminiaanse controverse op haar beurt van invloed was op het onderwijs in politieke theologie binnen het hervormde academische curriculum. Het Nederlandse geval biedt, zoals zal worden aangetoond, een bijzonder rijk voorbeeld van hoe het vroegmoderne hoger onderwijs zowel als een confessionele strijdtoneel als een instrument kon dienen om de orthodoxie te bevorderen en af te dwingen, met belangrijke gevolgen voor het hedendaagse politieke discours.

Tussen Utrecht en Leuven: de vroege receptie van Descartes in de confessionele grensgebieden

Nadat René Descartes in 1629 naar de Lage Landen was verhuisd, kwam zijn nieuwe filosofie al snel onder vuur te liggen van theologen van verschillende geloofsovertuigingen. Hoewel wetenschappers al lang onderzoek doen naar het verzet in zowel de gereformeerde Nederlandse Republiek als de katholieke Habsburgse Nederlanden, hebben confessionele en nationalistische geschiedschrijving de opvallende parallellen tussen beide verdoezeld. Deze presentatie biedt een analyse van twee belangrijke figuren die de theologische tegenbeweging tegen het cartesiaanse denken leidden: Gijsbert Voet (1586-1676) in het gereformeerde noorden en Libert Froidmont (1587-1653) in het katholieke zuiden. Ondanks de felle polemieken tussen hen, deelden deze theologen belangrijke theologische overtuigingen. Deze waren nauw verbonden met een specifieke zorg voor de opleiding van universitair geschoolde theologen als orthodoxe wetenschappers en pastorale zorgverleners in de confessionele grensgebieden. Het paper stelt dat deze theologische gemeenschappelijke basis een beslissende rol heeft gespeeld in de vroege receptie van de cartesiaanse filosofie (en het heliocentrisme) in de Lage Landen.

Meer informatie over de sprekers, Odile Panetta en Jarrik Van Der Biest is te vinden in het Engelstalige bericht over dit evenement.