Descartes Centre Colloquium

De vroege naoorlogse geschiedenis van het Fysisch Laboratorium van de Universiteit Utrecht, 1945-1955

Bijdragen

Jos Aarts: Het cyclotron die Utrecht nooit heeft gekregen

Het persoonlijke archief van de voormalige hoofd van het Natuurkundig Laboratorium van de Universiteit Utrecht, dr. C.J.M. (Christ) Aarts, bevat een plan uit maart 1954 voor de bouw van een cyclotron (een deeltjesversneller) in het natuurkundig gebouw aan de Bijlhouwerstraat in Utrecht. Het plan is een uitgebreide technische beschrijving van het cyclotron, met bouwtekeningen voor de verbouwing van de kelder en aanbestedingsdocumenten voor de benodigde onderdelen en meetinstrumenten. Het gedetailleerde plan is echter nooit uitgevoerd. Mijn onderzoek richt zich op de vraag hoe het plan tot stand is gekomen, wie erbij betrokken was en wat hun rol was, welke rol het cyclotron zou hebben gespeeld in het onderzoek naar kernfysica, en waarom het nooit is gerealiseerd. Het overkoepelende doel van het project is het beschrijven van de vroege naoorlogse geschiedenis van de experimentele natuurkunde in Utrecht tussen 1945 en 1955, als bijdrage aan de geschiedenis van de Universiteit Utrecht ter gelegenheid van haar 400-jarig jubileum in 2036.

Frans Kingma: De directeur van het Fysisch Laboratorium, 1945-1955

Ten tijde van het cyclotronplan was professor dr. J.W.M. Milatz directeur van het Fysisch Laboratorium. Hij bekleedde deze functie van 1945 tot 1955. Milatz was een van de centrale figuren in de geschiedenis van de kernfysica na de Tweede Wereldoorlog. Zijn activiteiten bleven niet beperkt tot het nationale niveau (medeoprichter en bestuurslid van FOM, directeur van het RCN, enz.), maar hij was ook internationaal betrokken bij de ontwikkeling van de Noors-Nederlandse kernreactor in Kjeller en adviseerde Amerikanen over de aanschaf van een Nederlandse onderzoeksreactor. Mijn presentatie geeft een kort overzicht van Milatz als persoon, zijn werk als directeur in Utrecht en zijn betrokkenheid bij de naoorlogse ontwikkeling van het natuurkundig onderzoek.

Friso Hoeneveld: “Spiralling Ambitions — Nederlandse cyclotrons in de context van de naoorlogse Big Science”

Friso Hoeneveld zal een korte lezing geven waarin hij het Utrechtse cyclotronplan in zijn nationale en internationale context plaatst. Uitgaande van Ernest Lawrence's uitvinding van het cyclotron in Berkeley in 1929 en de snelle verspreiding ervan over Europa en de Verenigde Staten, zal hij nagaan hoe Nederland een opmerkelijke positie verwierf in de naoorlogse Big Science — met als middelpunt het in 1949 ingehuldigde Philips-cyclotron. Speciale aandacht zal worden besteed aan de Europese netwerken die natuurkundigen over de grenzen heen met elkaar verbonden, en aan de manieren waarop Europese wetenschappers omgingen met — en soms actief omarmden — de dominantie van Amerikaanse middelen, instellingen en kennis. Hoe kunnen we dan verklaren dat de plannen voor het Utrechtse cyclotron een bijna volledig Europese aangelegenheid lijken te zijn geweest?

Meer informatie over de sprekers is te vinden in het Engelstalige bericht over dit evenement.