Wat zijn platforms? Uitleg, voorbeelden en waarom ze zo machtig zijn

Platforms zijn overal. Van Instagram, Spotify en Netflix tot Google, Thuisbezorgd en ChatGPT. Veel gebruiken we zelfs dagelijks. Platformonderzoeker Anne Helmond (Universiteit Utrecht) legt uit hoe ze werken en waarom ze je leven meer beïnvloeden dan je misschien denkt. Hoe zijn platforms zo machtig geworden? Is het erg dat we ze gebruiken? En: wat kunnen we doen om er minder afhankelijk van te worden? 

Wat is een platform?

Bij ‘platforms’ denken de meeste mensen aan sociale media of apps. Maar platforms zijn veel breder dan dat. 

In het kort: een platform is een digitaal systeem dat verschillende groepen – gebruikers, bedrijven, ontwikkelaars, adverteerders – met elkaar verbindt, hun interacties organiseert en hieraan voorwaarden stelt. 

Platforms bepalen wie of wat zichtbaar wordt, wie toegang krijgt, wat er met je data gebeurt en welke regels gelden. Ook creëren ze afhankelijkheid van hun diensten, infrastructuren en ecosystemen. Hierover later meer.

Zoekmachines (Google Search), appstores (Apple App Store), clouddiensten (Amazon Web Services), kunstmatige intelligentie (ChatGPT), advertentieplatforms (Google Ads), maaltijdbezorging (Thuisbezorgd) en online winkels (Bol). Het zijn allemaal platforms. 

Een platform is een digitaal systeem dat verschillende groepen met elkaar verbindt, hun interacties organiseert en hieraan voorwaarden stelt.

Ook minder zichtbare digitale systemen kunnen een platform zijn, als ze verschillende databronnen, gebruikers en organisaties samenbrengen en hun interacties organiseren. Denk aan software die risico’s inschat, fraude opspoort of wordt ingezet binnen defensie. Een bekend voorbeeld is het data- en analyseplatform Palantir, dat vaak in het nieuws is. Palantir combineert data uit verschillende bronnen binnen één analyseplatform. Dat platform gebruiken overheden en bedrijven bij besluitvorming.

Hoe beïnvloeden platforms ons dagelijks leven?

Hoe we nieuws vinden, hoe we met elkaar communiceren, hoe we navigeren, hoe we werken, hoe we dingen kopen en verkopen, en steeds vaker ook hoe organisaties beslissingen nemen. We staan er niet veel bij stil, maar platforms bepalen grote delen van ons leven. 

Vaak hebben we niet eens door hoe we worden gestuurd. We zien dat een app handig is, dat een zoekmachine snel antwoord geeft of dat een AI-tool ons werk makkelijker maakt. Maar achter die gebruiksvriendelijke diensten zitten systemen die data verzamelen, gedrag sturen en afhankelijkheid creëren.

Waarom zijn platformbedrijven als Google, Meta en Amazon zo machtig?

Platforms zijn machtig omdat we voor veel dingen van ze afhankelijk zijn. Dat is geen toeval. De bedrijven achter platforms ontwerpen hun diensten zo dat ze steeds centraler komen te staan in het dagelijks leven en in organisaties. Die afhankelijkheid ontstaat onder andere via twee mechanismen: gatekeeping en vendor lock-in.

Wat is gatekeeping bij platforms?

Als gatekeeper (‘poortwachter’) bepalen platforms wie mee mag doen en onder welke regels. Een kleine ondernemer heeft Google Search, Instagram of Amazon nodig om gevonden te worden. Een appontwikkelaar kan niet om Apple’s App Store of Google Play heen, inclusief de voorwaarde om 30 procent van alle inkomsten af te staan. En een organisatie die AI wil gebruiken komt al snel uit bij Microsoft, Amazon of Google.

Platforms zijn machtig omdat we voor veel dingen van ze afhankelijk zijn. Dat is geen toeval.

Wat is een vendor lock-in?

Een platform is bijna nooit één losse dienst. Vaak is het een ecosysteem: een netwerk van allerlei gekoppelde producten en diensten. Microsoft heeft bijvoorbeeld OneDrive voor opslag, Teams voor communicatie, Outlook voor e-mail en Office voor documenten. Hoe meer onderdelen samenkomen, hoe moeilijker je eromheen kunt.

Platforms voeden die afhankelijkheid door zogenaamde vendor lock-ins te creëren: het wordt steeds lastiger om weg te gaan, zelfs als er betere alternatieven zijn. 

Soms komt dat doordat al je contacten, foto’s, berichten, bestanden of werkprocessen in één systeem zitten. Soms doordat je als organisatie technisch gebonden bent aan een bepaalde cloudomgeving. En soms doordat iedereen om je heen hetzelfde platform gebruikt.

Is het erg dat we platforms gebruiken?

Achter platforms zitten bedrijven die op de eerste plaats winst willen maken en niet erg open zijn over hoe ze precies werken. Hun commerciële beslissingen raken miljoenen mensen. Denk aan organisaties die door nieuwe algoritmes plots minder zichtbaar worden in zoekresultaten, makers die zijn aangewezen op TikTok of YouTube en hun veranderende voorwaarden, en organisaties die vastzitten aan één cloudleverancier waardoor ze mee moeten gaan met hun tarieven.

Tegelijkertijd zijn platforms niet alleen maar negatief. Ze bieden ook gemak, vermaak, bereik en nieuwe manieren om te communiceren en samen te werken. We hoeven platforms niet te vermijden. De vraag is eerder: hoe kunnen we hun macht beter begrijpen, begrenzen en democratischer organiseren?

Hoe kunnen we platformmacht beperken?

Gebruikers kunnen proberen bewuster om te gaan met hun platformgebruik. Bijvoorbeeld door na te denken over privacy-instellingen, alternatieven of de vraag of sommige diensten echt noodzakelijk zijn. Maar individuele bewustwording is niet genoeg. 

We hoeven platforms niet te vermijden. De vraag is eerder: hoe kunnen we hun macht beter begrijpen en democratischer organiseren?

De macht van platforms vraagt om collectieve antwoorden. Overheden kunnen platforms verplichten transparanter te zijn of hun macht beperken. De EU zette hierin al stappen met de Digital Markets Act (DMA) en Digital Services Act (DSA). Ook alternatieven voor grote commerciële platforms kunnen helpen, zoals open-source software. Daarmee ben je niet afhankelijk van één bedrijf. Zo kijken Nederlandse universiteiten naar Nextcloud als mogelijk alternatief voor Microsoft 365.

Dataportabiliteit, interoperabiliteit en onafhankelijke controle

Daarnaast zijn interoperabiliteit en dataportabiliteit belangrijk. Bij interoperabiliteit kunnen systemen met elkaar samenwerken, zodat gebruikers en organisaties niet vastzitten aan één platform. Dataportabiliteit betekent dat je je data kunt meenemen als je overstapt. Ongeveer zoals je je telefoonnummer kunt behouden bij een nieuwe provider.

Tot slot is onafhankelijke controle nodig. Onderzoekers, journalisten en maatschappelijke organisaties moeten platforms kritisch blijven volgen en zichtbaar maken hoe ze werken. 

Een eerste stap is simpel: beter begrijpen wat platforms zijn, en hoeveel van ons dagelijks leven al via hun voorwaarden verloopt. Instagram, ChatGPT, TikTok en Bol zijn geen neutrale hulpmiddelen, maar systemen met eigen belangen en regels. Dat besef is de basis voor het maatschappelijke debat dat nodig is, over welke digitale infrastructuur we als samenleving willen en onder welke voorwaarden.

Welke soorten platforms zijn er? 

Voorbeelden van platforms per categorie: